Ұстамен дос болсаң, наркескенін аларсың.
«Ұстамен дос болсаң, наркескенін аларсың.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Ұстамен, яғни темір ұстасымен дос болсаң, ол саған ең жақсы қылышын, өткір наркескенін береді. Мақал шебер, білікті адаммен достасудың пайдасын айтады: оның өнерінің ең асыл жемісі, ең жақсы ақылы жақын адамына бұйырады. Жақсы ортаға жақындасаң, сол ортаның жақсылығы саған да жұғады деген ой да осында. Мұнда достықтан пайда іздеу ниеті емес, жақсымен жақын болудың табиғи жемісі айтылады.
Образдар мен теңеулер
Ұста — темірден, күмістен бұйым соғатын шебер; ауылда ол ерекше құрметті адам болған, қару-жарақ, пышақ, ат әбзелін соның қолы жасаған. Наркескен — нарды, яғни ірі түйені де шауып түсіретін өткір, сапалы қылыш; батырлар жырында қару осылай аталады. Ұста ең жақсы туындысын кез келгенге бермейді, оны жақыны, сенімді адамы ғана алады. Мақал «ұстамен дос болу» мен «наркескен алу» арасындағы себеп-салдарды қысқа сөйлеммен береді.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды жастарға шебер, білімді адамдармен араласуға кеңес бергенде, не біреу жақсы ұстаздың жанында жүріп, үлкен табысқа жеткенде айтады. Сарыны ақыл, кейде әзіл. Біреумен жеке пайда үшін жалған достасуды мақтау үшін қолданылмайды. Мысалы: «Атақты ағаш шеберімен жақын болғаның жақсы болды, ең әдемі домбырасын саған жасап берді. Ұстамен дос болсаң, наркескенін аларсың».
Қолданылу жағдаяттары
— Ауылдағы қарт ұстаның жанында жаз бойы көмектескен бала күзде одан сыйға әшекейлі пышақ алғанда, атасы мақалды айтты.
— Тәжірибелі бапкерімен дос болған жас палуан оның өз тәсілдерін үйреніп, жарыста жеңгенде, әкесі мақалды есіне алды.