«Досың ауырса ыңқылда.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Досың ауырса, сен де ыңқылда, яғни оның ауруын өз ауруыңдай сезін, қасында болып қайғысына ортақтас. Мақал жанашырлықтың ең қарапайым түрін айтады: досыңның қиналғанына немқұрайды қарама, оның ауырғанын бірге көтергендей бол. Ыңқылдау — ауырғанда шығатын дыбыс; досыңмен бірге ыңқылдау — оның азабын бөлісу. Шын достық қуанышты бөлісумен ғана емес, мұңды бөлісумен де танылады.
Образдар мен теңеулер
Ыңқылдау — дәрменсіз, ауру адамның ішінен шығатын күңіренісі. Мақал бұл дыбысты сау адамға береді: досы ауырса, сау кісі де ыңқылдайды. Бейне күлкілі көрінуі мүмкін, бірақ ішінде үлкен мейірім бар: жанашыр адам досының азабын өз денесімен сезетіндей. Қазақта ауырған адамның көңілін сұрау — міндетті әдет; науқастың басына келіп, «тез жазыл» деу достықтың белгісі саналған. Мақал сол әдетті ең жақын қарым-қатынас деңгейіне көтереді.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды досына жаны ашыған, оның қайғысын бөлісуге шақырған кезде айтады; ауырған досқа көңіл сұрауға бару керектігін үйреткенде қолданады. Сарыны жылы, кейде жеңіл әзіл. Мысалы, досының ауруханаға түскенін естіп, бірден жетіп барған жігітке: «Досың ауырса ыңқылда деген осы ғой», — дейді. Жалған қайғы жасап, көрініс үшін ыңқылдауды мақал қолдамайды.
Қолданылу жағдаяттары
— Сыныптасы аяғын сындырып, үйде жатқанда, балалардың күн сайын кезекпен барып, сабақ түсіндіріп жүргенін көрген мұғалім мақалды айтты.
— Ауруханада досының қасында түні бойы отырған қарияға медбике: «Досың ауырса ыңқылда деген осы екен», — деді.