Дос көңіліңді суытып айтады,
Қас көңіліңді жылытып айтады.

Негізгі мағынасы

Дос саған ұнамайтын шындықты айтады: сөзі көңіліңді суытады, қуанышыңды басады, бірақ қатеңді көрсетеді. Қас, яғни дұшпан, керісінше, жылы сөзбен мақтап, көңіліңді көтереді, ал астарында сені адастыру, мақтанға батыру ниеті жатады. Мақал сөзді жағымдылығына қарап емес, ниетіне қарап бағалауды үйретеді. Ащы сөз айтқан досқа ренжімей, оның жаны ашып айтқанын ескерген жөн, ал тым тәтті сөзге сақтықпен қараған абзал.

Образдар мен теңеулер

Мақал сезімді жылу-суықпен өлшейді: суыту — көңілдің қызуын басу, жылыту — еркелету, мақтау. Әдетте жылылық жақсылық, суықтық жамандық саналатын еді, мұнда керісінше: суық сөз — достың сөзі, жылы сөз — қастың сөзі. Осы күтпеген төңкеріс мақалдың өткірлігін жасайды. Қас сөзі мұнда дұшпан мағынасында. Халықта «Дос жылатып айтады, дұшпан күлдіріп айтады» деген мақал да осы ойды басқа бейнемен береді.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақалды біреуге ащы шындық айтылып, ол ренжіп қалғанда, оны сабырға шақыру үшін айтады. Ақыл, кейде жұбату сарынында естіледі. Сынаушының өзі «мен дос ретінде айтып тұрмын» деп ақталуы да мүмкін. Дөрекілік пен қорлауды «дос суытып айтады» деп ақтауға болмайды: мақал ниеті түзу адал сын жайлы. Мысалы: «Апайың шығармаңды сынады деп ренжіме. Дос көңіліңді суытып айтады».

Қолданылу жағдаяттары

— Тойда ән салатын жігітке ағасы «әнің әлі дайын емес» десе, бір таныс «керемет» деп мақтады; әкесі кешке мақалды айтты.
— Ауылда шаруасын кеңейтпек болған жігітке ескі досы қауіп-қатерін түгел айтты, ал бір алыпсатар тек пайдасын мақтады.