«Қасың мен досыңды, Қас-қабағы танытар.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Кім досың, кім қасың екенін оның қас-қабағынан, яғни жүзіндегі ажарынан тануға болады. Адам сөзін жасыра алады, ал ішкі сезімі бетке шығады: шын дос сені көргенде жадырайды, іштей жау адамның қабағы түйіліп, көзі қашады. Мақал адам танудағы байқампаздықты үйретеді: сөзге ғана емес, жүзге, ым-ишараға қарау керек. Кейде сыпайы сөздің астарындағы суықтықты қабақтан ғана аңғарасың.
Образдар мен теңеулер
Мақалдың өзегі — сөз ойыны. Қас сөзі бірінші жолда «жау» мағынасында, екіншісінде «көздің үстіндегі түк» мағынасында тұр, ал «қас-қабақ» тұрақты тіркесі адамның көңіл күйін білдіретін жүз ажарын атайды. «Қабағы ашық», «қабағы түйілді», «қас-қабағына қарау» деген тіркестердің бәрі көңіл күйді бет-әлпеттен оқитын халық тәжірибесін көрсетеді. Осылайша жау мен дос туралы ойды қастың өзі айтып тұрғандай әсер қалады.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды біреудің шын пиғылын жүзінен аңғарған кезде немесе жас адамға адам тануды үйреткенде айтады. Ақыл, кейде байқампаздыққа таңдану сарыны. Адамды тек сыртқы түріне қарап кесіп айыптауға мақал негіз бола бермейді: қабақ шаршаудан да, қайғыдан да түйілуі мүмкін. Мысалы: «Сөзі тәтті, бірақ қабағы салқын еді. Қасың мен досыңды қас-қабағы танытар».
Қолданылу жағдаяттары
— Құдалыққа барып қайтқан анасы жолда: «Сөздері жылы, бірақ қабақтарына қарап, ниеттері басқаша екенін байқадым», — деп мақалды айтты.
— Көрші ауылдан келген саудагер малын мақтағанда, қарт малшы оның көзін тайдырғанынан алдамшы екенін сезіп, мақалды күбірледі.
Qas-qabaǵy tanytar.