«Далаға түнегенше, молаға түне.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Ашық далада түнегенше, моланың қасына барып түне. Мола дала ортасында алыстан көрінетін белгі, оның қоршауы, күмбезі, қабырғасы жел мен боранды тосады, түнде аз да болса пана болады. Мақал қауіпсіз пана табу үшін үрей мен ырымнан жоғары тұруға кеңес береді: тірі адамға қатерлісі — өлі емес, суық пен боран. Кеңірек мағынада — қиын жағдайда кез келген қорғанды пайдалан.
Образдар мен теңеулер
Қазақ даласында бейіттер көбіне биік жерге, жолдың бойына салынған; кесене, күмбез, там алыстан көрінетін бағдар болған. Ашық дала — жел соғып тұратын, тығылатын жері жоқ кеңістік. Мақал «далаға» мен «молаға» сөздерінің үндестігіне құрылған, бір дыбыс айырмашылығымен өлім мен тірлік бейнесі қатар қойылады. Адамды қорқытатын мола мұнда құтқарушы болып шығады — осы тосын бұрылыс сөзді есте қалдырады.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Жолда түн басқан, пана іздеген жолаушыға тәжірибелі адамдардың ақылы ретінде айтылады. Кейде жаман пана панасыздықтан жақсы деген мағынада, тым таңдамай, барына көнуге шақырғанда да қолданылады. Мысалы: «Ескі қорада түнегің келмей тұр ма? Далаға түнегенше, молаға түне деген, жел өтпейді, кір».
Қолданылу жағдаяттары
— Жайлауда кенет нөсер басталғанда, шопан жас көмекшісін ескі тамның панасына апарып, оның қорыққанын көріп, мақалды айтты.
— Аңшылар боранда адасып, бір бейіттің ығына жайғасқанда, үлкен аңшы мақалды айтып, жастардың үрейін басты.