Болат қайнауда шынығады,
Батыр майданда шынығады.

Негізгі мағынасы

Болат отта қызып, суға салынып барып шынығады, қатаяды. Батыр да тыныш күні емес, соғыс даласында, ауыр сынақта шыңдалады. Мақал адамның мінезі мен төзімі жеңіл өмірде емес, қиындықта қалыптасатынын айтады: батыр болып тумайды, батыр болып шыңдалады. Бүгін бұл тек соғыс туралы емес. Кез келген ауыр жұмыс, сынақ, жарыс адамды шыңдайтын өз «майданы» бола алады, ал одан өткен адам бұрынғыдан мықты шығады.

Образдар мен теңеулер

Шынығу — ұстаның сөзі. Темірді қызыл шоқ болғанша қыздырып, кенет суға батырады, сонда ол қатайып, жүзі өткір болады, оңай майыспайды. «Қайнау» мұнда оттың ыстығы, көріктің қызуы. Батырдың «қайнауы» — майдан, соғыстың ыстығы мен қауіпі. Екі жол бір етістікпен аяқталып, болат пен батыр тең қойылған. Қазақ батырды жиі темірге теңейді: «болат білек», «темірдей тұлға» дейді. Мұнда да сол теңеу жалғасады.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақалды ауыр сынақтан өтіп жатқан адамға жігер беру үшін айтады: қиындық сені әлсіретпейді, қайта мықты етеді. Жаттықтырушы шәкіртіне, ата-ана баласына, әскерге аттанған жігітке ақсақал айтады. Мысалы: «Бірінші жарыста жеңілгеніңе қапа болма. Болат қайнауда шынығады». Жақында ауыр қайғы көрген адамға бұл сөз жұбаныш емес, суықтық болып естілуі мүмкін, оған айтпаған жөн.

Қолданылу жағдаяттары

— Боксшы бала алғашқы жарысында жеңіліп, жылап келеді. Жаттықтырушы оның қолғабын шешіп, мақалды айтады да, ертеңгі жаттығуға шақырады.
— Ауылдағы ұстахананың қасында атасы немересіне қызған темірді суға салып көрсетеді: «Батыр да осылай шынығады», — дейді.