Білім іздеген өсер,
Бүлік іздеген өшер.

Негізгі мағынасы

Білім іздеген адам өседі, өркендейді, ал бүлік, жанжал іздеген адам өшеді, жоғалады. Мақал адамның неге ұмтылатыны оның тағдырын анықтайтынын айтады: білімге ұмтылу көтереді, ұрыс-керіс, арандату құлатады. Бүлік іздеген адам ақыры өзі сол бүліктің құрбаны болады, атағы да, абыройы да сөнеді. Таңдау адамның өз қолында.

Образдар мен теңеулер

Бүлік — тыныштықты бұзу, ел ішіндегі ылаң, жанжал. «Өсер — өшер» бір ғана дыбыспен ерекшеленетін, мағынасы қарама-қарсы сөздер: бірі жоғарылау, бірі сөну. Өшу оттың сөнуіне ұқсайды: от та, атақ та қараусыз қалса, өшеді. «Іздеген» сөзі екі жолда да қайталанып, адамның өз таңдауын баса көрсетеді.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Жанжал шығаруға бейім, біреуді біреуге айдап салатын адамға ескерту ретінде айтылады; оқуға ынталы жасты мақтағанда да қолданылады. Байыпты, сабырлы интонация. Мысал: «Сабақтан қашып, төбелес іздеп жүрсің. Білім іздеген өсер, бүлік іздеген өшер, ойлан».

Қолданылу жағдаяттары

— Ауыл жастары арасында төбелес болған соң ақсақал оларды жинап, мақалды айтып, күрес үйірмесіне жазылуға кеңес береді.
— Екі ағайынның бірі оқуда жүріп, бірі көрші ауылмен дау қуып жүргенде, аналары мақалды айтып күрсінеді.