Білімдінің аты өсер,
Білімсіздің аты өшер.
«Білімдінің аты өсер, Білімсіздің аты өшер.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Білімді адамның атағы, абыройы жыл өткен сайын арта береді, ал білімсіз адамның аты жұрттың есінен тез ұмытылып, өшіп қалады. Мақал адамның даңқы оның біліміне байланысты екенін айтады. «Ат» мұнда тек есім емес, бедел, абырой, ел ішіндегі орын. Білімді кісінің ісі мен сөзі жұртқа керек, сондықтан оны еске алады, ал білімсіздің артында із қалмайды.
Образдар мен теңеулер
Мақал «өсер — өшер» сөздерімен құрылған: екеуі бір ғана дыбыспен ерекшеленеді, ал мағынасы қарама-қарсы. Біреуі өсімдікше көктеуді, ұлғаюды, екіншісі оттың сөнуін, жарықтың жоғалуын еске салады. Өсу мен өшу — тіршілік пен өлімнің бейнесі. «Ат» сөзі қазақ ұғымында адамның өлгеннен кейінгі тірлігі: «аты қалды», «атын шығарды». Екі жол бірдей құрылып, «білімді — білімсіз» қарсылығын қайталайды.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Баланы оқуға, білімге шақырғанда, атақ пен абырой білімнен келетінін айтқанда қолданылады. Үні — өсиет, ой салу. Біреуге «сенің атың өшеді» деп тікелей айту ауыр естіледі, сондықтан көбіне жалпы ой ретінде айтылады. Мысалы: «Оқыған ағаларыңды ауыл әлі күнге айтып жүр. Білімдінің аты өсер, білімсіздің аты өшер».
Қолданылу жағдаяттары
— Ауылдың тойында ақсақал ауылдан шыққан ғалымдарды еске алып, жастарды оқуға шақыра отырып, мақалды айтады.
— Мектеп мұражайында мұғалім бұрынғы түлектердің суреттерін көрсетіп, олардың атын жұрт неге ұмытпағанын мақалмен түсіндіреді.
Bilimsizdiń aty ósher.