Білгенге - «жыр», білмегенге - «дыр».
«Білгенге - «жыр», білмегенге - «дыр».» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Бір нәрсенің мәнін білетін адамға ол жыр, яғни әсем, мағыналы сөз, ал білмейтінге жай «дыр», мағынасыз шу болып естіледі. Мақал бір құбылыстың әр адамға әртүрлі көрінетінін айтады: өнерді, ғылымды, тілді түсіну үшін алдымен оны білу керек. Тыңдаушыға түсініксіз нәрсе өзі мәнсіз емес, оның білмегендігінен солай естілуі мүмкін. Бұл — өзгенің өнерін асығыс жоққа шығармауға шақыратын сөз.
Образдар мен теңеулер
Жыр — ақын-жыраулардың, жыршылардың домбырамен айтатын эпостық толғауы; қазақ үшін ол ең қадірлі сөз өнері. Дыр — мағынасыз шу, «дыр-дыр» еткен бір сарынды дыбыс; бұл еліктеуіш сөз дөңгелектің, диірменнің үнін еске салады. Екі сөз бір ғана әріппен ерекшеленеді, бірақ біреуі өнерді, екіншісі шуды білдіреді. Осы қысқа ұйқас мақалдың мәнін бірден сездіреді: айырмашылық сөзде емес, тыңдаушыда.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Біреу түсінбеген нәрсесін «бос сөз, мағынасыз» деп жоққа шығарғанда айтылады: ескі жырды, күйді, күрделі ғылымды. Үні — жұмсақ мысқыл, ой салу. Өз ісің жұртқа түсініксіз болып жатқанда, сабырмен түсіндірудің алдында да айтылады. Мысалы: «Күйдің мәнін білмей тыңдасаң, тек дыбыс естисің. Білгенге — жыр, білмегенге — дыр».
Қолданылу жағдаяттары
— Ауылда жыршы «Қобыланды батырды» айтып отырғанда, қаладан келген немересі жалығып кетеді; атасы мақалды айтып, жырдың мазмұнын түсіндіре бастайды.
— Химия сабағында формулаларды «түсініксіз нәрсе» деген оқушыға мұғалім мақалды айтып, алдымен негізгі белгілерді үйренуге шақырады.