Оқыған - білгір, оқымаған - ділгір.
«Оқыған - білгір, оқымаған - ділгір.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Оқыған адам білгір болады: көпті біледі, өзгеге ақыл айта алады. Оқымаған адам ділгір — біреудің көмегіне, ақылына мұқтаж, тәуелді. Мақал білімнің адамды дербес етіп, білімсіздіктің біреуге телміртетінін көрсетеді. Ділгір адам хат оқу, есеп жүргізу, қағаз толтыру сияқты қарапайым істе де өзгеге жүгінеді, ал білгірге жұрттың өзі келеді.
Образдар мен теңеулер
Мақал ұйқасқа құрылған: «білгір — ділгір». Екі сөз бірдей аяқталып, мағынасы қарама-қарсы: бірі — білетін, бірі — мұқтаж. Ділгір сөзі қазіргі тілде сирек, бірақ «ділгір болу» тіркесі «бір нәрсеге зәру болу» мағынасында сақталған. Қысқа қарсы қою мақалды жатқа айтуға жеңіл етеді, ал дыбыс ұқсастығы екі тағдырдың бір айырмашылықтан басталатынын сездіреді.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Оқуды жалқаулаған балаға немесе ересек адамға ескерту ретінде айтылады. Кейде біреудің көмегіне жүгінуге мәжбүр болған адамның өзі өкінішпен айтады. Мысал: «Банктен келген қағазды оқи алмай, көршіге бардым. Оқыған — білгір, оқымаған — ділгір деген сөз сонда есіме түсті».
Қолданылу жағдаяттары
— Базарда есепті білмегендіктен саудагер алданып қалады; қасындағы досы мақалды айтып, калькулятор ұстауды кеңес етеді.
— Әже немересіне жастығында мектепке бара алмағанын, сондықтан әскердегі ағасының хатын біреуге оқытқанын айтып, мақалды қосады.