Батырға да жан керек,
Пақырға да жан керек.

Негізгі мағынасы

Ер жүрек батыр да, жоқ-жітік пақыр да жанын бірдей аяйды: өмір екеуіне де тәтті. Мақал адамның атақ-дәрежесіне қарамай, тіршіліктің құны бәріне ортақ екенін айтады. Батырды өлімнен қорықпайтын, жанын қиюға әрқашан әзір адам деп ойлауға болады, бірақ оның да үйі, бала-шағасы, тірі қалғысы келетін жүрегі бар. Сондай-ақ мақал әлсізді кемсітпеуге шақырады: кедейдің жаны байдың, батырдың жанынан кем емес. Кей жағдайда ол «батырдан да шексіз құрбандық талап етпе» деген ескерту ретінде естіледі.

Образдар мен теңеулер

Мақал екі қарама-қарсы бейнені қатар қояды. Батыр — ел қорғаны, атақты, күшті адам; пақыр — жарлы, бейшара, ешкім елемейтін жан. Қоғамның екі шетіндегі адамдар бір сөйлемде «да» шылауы арқылы байланып, теңестіріледі. Екі жол бірдей «жан керек» тіркесімен аяқталады: бұл қайталау тыңдаушының құлағына айырманың жоқтығын сіңіреді. Жан сөзі мұнда тіршілік, өмір мағынасында: қазақтың «жан тәтті» деген сөзі де осы ұғымға сүйенеді.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақалды біреуді тым қауіпті іске итермелегенде немесе адамды мүмкіндігінен тыс тәуекелге жұмсағанда ескерту ретінде айтады. Сондай-ақ бай мен кедейді, мықты мен әлсізді бөле қарағанда, «жан бәріне ортақ» деген әділдік ретінде қолданылады. Мысалы: «Оны түні бойы күзетке қоя бермеңдер, батырға да жан керек, пақырға да жан керек». Біреудің қорқақтығын ақтау үшін айту мақалға жат.

Қолданылу жағдаяттары

— Өрт шыққан қораға жігіттер кірмек болғанда, ауыл ақсақалы: «Малды кейін табамыз, батырға да жан керек», — деп тоқтатады.
— Ауруханада біреу атақты кісіні кезектен алға өткізбек болғанда, медбике бәрінің жаны бірдей екенін айтып, кезекті бұзбайды.