«Батырлық айқаста танылар.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Батырлық сөзбен, мақтанмен немесе сырт келбетпен анықталмайды: ол нағыз айқаста, күш сыналатын сәтте көрінеді. Бейбіт күні кім батыр екенін біле алмайсың, ал жау шапқанда, қатер төнгенде біреу ілгері ұмтылады, біреу шегінеді. Мақалдың мағынасы кеңірек: кез келген қасиет іспен, сынақпен ғана дәлелденеді. Адамның қайсарлығы, адалдығы, шеберлігі қиын сәтте ашылады, ал біреуге баға берудің сенімді жолы — оның қиындықтағы ісін көру.
Образдар мен теңеулер
Айқас — екі жақтың бетпе-бет келіп шайқасуы, жекпе-жек немесе ұрыс. Көшпелі қоғамда батыр атағы шайқаста беріліп, ел аузында жыр боп қалатын. Мақалдағы «танылар» етістігі маңызды: батырлық бұрын да болған, тек айқаста ол жұртқа танылады, көзге көрінеді. Қысқа, бір жолдық құрылым ереже сияқты нық естіледі, ешқандай теңеусіз-ақ ой анық жетеді.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды мақтаншақ адамға, әлі сыналмаған күйде өзін батыр санайтынға салқын ескерту ретінде айтады. Кейде керісінше, тыныш, көзге түспейтін адамның қиын сәтте қайраттылық көрсеткенін мақтағанда қолданады. Спортта, жарыста, жауапты сынақ алдында жиі естіледі: «Дайындықта бәрі мықты, батырлық айқаста танылар». Біреуді төбелеске арандату үшін айтса, орынсыз.
Қолданылу жағдаяттары
— Жаттықтырушы жарыс алдында өзін чемпион санап жүрген балуанға: «Асықпа, батырлық айқаста танылар», — деп, кілемге шығуды күтуге кеңес береді.
— Боранда адасып кеткен отарды сабырлы, үндемейтін малшы жігіт тауып әкелгенде, ауыл ақсақалдары оның шын қайратын енді таниды.