«Батыр бастас.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Бұл жол толық күйінде «Батыр бастас болғанда, байлар да болар қоныстас» деп айтылады. Бастас — пікірлес, ниеттес, теңдес серік. Батыр саған бастас, яғни ниеттес серік болса, байлар да сенімен қоныстас болуға, жаныңа көшіп келуге ұмтылады. Мақал күшті, батыл адамның қолдауы беделді арттыратынын айтады: батыры бар ауылға жау тиіспейді, сондықтан тыныштық іздеген бай да сонда қоныстанады. Қысқа түрінде тек батырдың сенімді серік, тірек екені ғана айтылып тұр.
Образдар мен теңеулер
Бастас — бір басқа, бір ойға бірлескен адам, ниеттес, теңдес құрбы. Қоныстас — бір қонысқа қонған, көрші. Екі сөз де -тас жұрнағымен жасалған, ұйқасы мақалға өлең ырғағын береді. Көшпелі өмірде қоныс таңдау қауіпсіздік мәселесі болған: ауыл жауға қарсы тұратын батыры бар жерге көшкен, ал байдың малы ұрлық пен барымтадан қорғалуға тиіс еді. Батыр мен байдың қатар айтылуы күш пен байлықтың бір-біріне тартылатынын көрсетеді.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды мықты, беделді адаммен дос, серік болудың пайдасы туралы айтады. Интонациясы — байсалды ой, кейде мысқыл. Тек ықпалды таныс іздеуді мадақтау үшін айту орынсыз. Бүгін бұл мақал сирек естіледі, көбіне кітаптан белгілі. Мысалы: «Батыр бастас болғанда, байлар да болар қоныстас, онымен дос болған соң, бәрі сені сыйлай бастады».
Қолданылу жағдаяттары
— Ауылда батыл, әділ жігіт ауыл әкімі болып сайланған соң, қалаға кеткен кәсіпкерлер қайта оралып цех ашқанда, қарттар осы мақалды айтады.
— Мектепте тарих сабағында мұғалім көшпелі ауылдардың батыр төңірегіне қалай топтасқанын түсіндіріп, осы мақалды мысалға келтіреді.