Батыр - елдің сәулеті,
Балқұрақ - көлдің сәулеті.

Негізгі мағынасы

Көлдің жағасын балауса жасыл құрақ көмкеріп тұрса, ол көрікті, тірі көрінеді; сол сияқты елдің көркі де, мақтанышы да — оның батыры. Мақал батырды елдің әрі қорғаны, әрі сәні, мерейі ретінде дәріптейді. Батыры бар ел жауға да, досқа да сыйлы, айбынды; батырсыз ел құрағы жоқ жалаңаш көлдей жұтаң көрінеді. Мақал адам әлемі мен табиғат әлемін қатар қойып, батырдың елге қажеттілігін табиғаттың өз заңындай етіп көрсетеді.

Образдар мен теңеулер

Сәулет — көрік, сән, салтанат, ажар; сәулетті үй, сәулетті ел деп айтады. Балқұрақ — көл жағасында өсетін жас, балауса жасыл құрақ; ол көлді көмкеріп, құс пен балыққа пана болады. Мақал екі әлемді параллель қояды: батыр — ел үшін, балқұрақ — көл үшін. Екі жолдың бірдей құрылысы, «сәулеті» сөзінің қайталануы теңеуді айқын етеді. Көшпелі ел көл жағасын қоныс еткен, құрағы мол көлдің жақсы жайлау болатынын білген.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақалды елге еңбегі сіңген батыл, ержүрек адамдарды мадақтағанда айтады: ардагерлерді құттықтағанда, спорттағы жеңімпаздарды қарсы алғанда, батырларға арналған жиындарда. Интонациясы — салтанатты, мақтау. Күнделікті ұсақ әңгімеде айту көтеріңкі, тіпті әзіл болып естіледі. Мысалы, әлем чемпионын ауылда қарсы алғанда: «Батыр — елдің сәулеті, бүгін ауылымыздың сәні сен болдың».

Қолданылу жағдаяттары

— Мектепте Отан қорғаушылар күніне арналған кеште жүргізуші сахнаға ардагерді шақырып, осы мақалды айтады.
— Көлдің жағасында мал суарып тұрған қарт немересіне жасыл құрақты көрсетіп, мақалдың екі жолын түсіндіреді.