Батыр аңғал, ер көдек.
«Батыр аңғал, ер көдек.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Батыр — аңғал, ер — көдек, яғни шын ер адам қулық-сұмдықты білмейтін, ақкөңіл, тұрмыстағы ұсақ айлаға олақ болады. Мақал батырдың күші мен ерлігі айлакерлікпен, есепшілдікпен қатар жүрмейтінін айтады: ол ашық, тура, сенгіш, сондықтан қу адамдар оны оңай алдайды. Бұл бір жағынан батырдың адал жүрегін мадақтау, екінші жағынан оның аңқаулығына қынжылыс. Ер мінезінің осы екі қыры қатар көрсетіледі.
Образдар мен теңеулер
«Аңғал» — аңқау, сенгіш, ішінде арамдығы жоқ. «Көдек» — ескірген сөз: сөздіктерде «олақ, ебедейсіз» деп түсіндіріледі, «сенгіш, аңғал» мағынасы да көрсетілген. Батырлар жырында да күші зор ер кейде сенгіштігінен алданып қалады. Мақал жақын мағыналы екі сөзбен бір ойды екі рет бекітеді: батыр мен ер бір адам, аңғалдық пен көдектік — бір мінездің екі атауы. Қысқа, төрт сөзден тұратын құрылым кесімді байлам сияқты естіледі.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақал күшті, бірақ қулықсыз, ақкөңіл адам туралы жылы әзілмен не қынжылыспен айтылады. Мысалы, базарда алданып, сапасыз затты қымбатқа алып келген ағасына інісі күліп: «Батыр аңғал, ер көдек деген рас», — дейді. Кейде жақсы адамның аңқаулығын ақтау үшін де айтылады. Адамды ақылсыз деп кемсіту үшін айтылса, мақалдың жылы реңкі жоғалады.
Қолданылу жағдаяттары
— Ауылдағы алып денелі жылқышы көршісіне сеніп, қарызға ақша беріп, қайтара алмай жүр. Әйелі күрсініп мақалды айтты.
— Күресте жеңген палуан сыйлыққа берілген көлікті ойланбастан мұқтаж туысына беріп жіберді. Достары мақалды айтып, оның ақкөңілдігіне таң қалды.