«Батыр өлмейді, мерт болады.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Батыр жай өлмейді, ол мерт болады, яғни ерлікпен, майданда қаза табады. Мақал батырдың өлімін қарапайым өлімнен бөліп, оған құрмет көрсетеді: ол төсекте емес, жауға қарсы шайқаста құлайды. Екінші мағынасы да бар: батырдың денесі өлгенімен, есімі мен ерлігі өлмейді, ел оны ұмытпайды. «Мерт болу» — ажалдың ерлікпен келген түрі, сондықтан мақалда қайғымен бірге мақтаныш та бар.
Образдар мен теңеулер
Мерт — кенеттен, уақытсыз келген қаза; «мерт болды» деп соғыста, апатта көз жұмған адамды айтады. Өлу мен мерт болу — бір оқиғаның екі атауы, бірақ мақал оларды қарама-қарсы қояды: бірі — тіршіліктің табиғи соңы, бірі — ерлікпен келген ажал. Осы айырма арқылы батырдың өмірі мен өлімі ерекше, айбынды болып көрінеді. Қысқа, кесімді құрылым жоқтау өлеңіндей салмақты естіледі.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды ерлікпен қаза тапқан адамды еске алғанда, құрметпен, салмақты үнмен айтады: әскери, өрт сөндіруші, құтқарушы туралы. Мысалы, басқаларды құтқарып жүріп көз жұмған жігітті еске алу кешінде ақсақал: «Батыр өлмейді, мерт болады. Оның есімі ел есінде қалады», — дейді. Қаралы үйде абайлап айтқан жөн: ол тек жұбаныш ретінде естілуі тиіс.
Қолданылу жағдаяттары
— Ауыл мектебінде соғыста қаза тапқан жерлестерге арналған ескерткіш ашылады. Мұғалім сөз сөйлеп, мақалды айтады.
— Құтқарушылар бөлімінде қаза тапқан әріптестерінің суреті ілінеді. Жас құтқарушы суретке қарап тұрғанда, бастығы мақалды айтады.