Бапкері жоқта қыран жетім,
Бақ төрі жоқта ұлан жетім.

Негізгі мағынасы

Бапкері жоқ қыран жетім сияқты: оны баптайтын, аңға салатын адам болмаса, қырандығы ашылмай қалады. Сол сияқты жас ұланды бағып-қағатын, тәрбиелейтін, жол көрсететін пана болмаса, ол да жетім қалады. Екінші жолдағы «бақ төрі» тіркесі түсініксіз, бұрмаланған болуы мүмкін; бірақ қатар қойылған бейнелер ойды айқын көрсетеді: ең қабілетті жас та қамқоршысыз, ұстазсыз, берекелі ортасыз өз күшін аша алмайды. Мақал тәрбиеші мен ұстаздың орнын бағалауға үйретеді.

Образдар мен теңеулер

Бапкер — құсты, атты баптайтын адам: қыранды қолға үйретіп, тамағын реттеп, аңға салуға дайындайды. Бүгінгі тілде бапкер спортшыны жаттықтырушы мағынасында да қолданылады. Қыран — бүркіт, сұңқар сияқты аңшы құстың жалпы атауы; ол тектілігімен мақтаулы, бірақ баптаусыз жабайы құс қалпында қалады. Ұлан — жас жігіт, жас жауынгер. Мақал аспандағы ең мықты құс пен ауылдағы жас жігітті қатар қойып, екеуінің де қамқоршыға мұқтаж екенін көрсетеді. «Жетім» сөзі екі жолда қайталанып, жалғыздықтың ауыр сезімін береді.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Жастың ұстазы, жаттықтырушысы, тәрбиешісі жоқ болып, қабілеті жерде қалғанда өкініш не ескерту ретінде айтылады. Мысалы, ауылдағы дарынды балуан баланың жаттықтырушысы көшіп кеткенде, ақсақал: «Бапкері жоқта қыран жетім, оны қалаға жіберу керек», — дейді. Ата-анасы бар, бірақ олардан ақыл алмайтын жасқа бұл сөз дәл келмейді.

Қолданылу жағдаяттары

— Бүркітші қарт қайтыс болған соң, оның бүркіті қолға қонбай қалғанда, ауыл адамдары мақалдың бірінші жолын айтты.
— Мектепте шахмат үйірмесінің жетекшісі кеткен соң дарынды оқушылар жарысқа шықпай қалғанда, директор мақалды айтып, жаңа ұстаз іздеді.