«Әлсіз кісі жағымпаз, Кербез кісі қырымпаз.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Мақал екі түрлі мінезді қатар суреттейді. Әлсіз адам өз күшіне сенбейді, сондықтан күштінің көңілін табуға, жағынуға тырысады: жағымпаздық — оның қорғаны. Кербез адам өзіне сенеді, сәнді, паң жүреді, сондықтан ол киімін, сыртқы көрінісін ерекше күтіп, сыланып жүреді. Мақал адамның мінезінен оның әдеті туатынын көрсетеді: әлсіздік жалпаңдатады, паңдық сыландырады. Негізгі сарынында сын бар: екеуі де шын қадірін сырттан көрсетуге тырысады, бірі бас ию арқылы, бірі сән арқылы.
Образдар мен теңеулер
«Жағымпаз» — біреуге жағыну үшін мақтай беретін, жалпаңдайтын кісі. «Кербез» — сәнді, паң, өзін ұстай білетін, әсем жүрісті адам; бұл сөз кейде мақтау ретінде де айтылады. «Қырымпаз» — сирек сөз, таза әрі сәнді киінетін, сыланған, сәнқой адам. Мақалдың әсері «-паз» жұрнағымен аяқталатын ұйқаста: «жағымпаз — қырымпаз». Бір жұрнақ екі мінезді бір қатарға тұрғызып, әрқайсысының ерекшелігін айқындай түседі.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды адамдардың мінезін сипаттағанда, біреудің жағымпаздығын не тым сыланғыштығын сынағанда айтады. Көбіне әзіл аралас сын, үлкендердің тәжірибеден шыққан байқауы ретінде естіледі. Нақты адамның бетіне айтса, ауыр тиеді, сондықтан жалпы сөз ретінде қолданған дұрыс. Мысалы: «Байқадың ба, бірі бай ағайынның соңынан қалмайды, бірі айнадан шықпайды. Әлсіз кісі жағымпаз, кербез кісі қырымпаз деген рас».
Қолданылу жағдаяттары
— Тойда бір кісі бай қонақтың қасынан шықпай мақтай бергенде, екі қария бір-біріне қарап күліп қояды.
— Күйеу жігіт қыз ұзатуға барарда сағат бойы айна алдында сыланғанда, жеңгесі оны әзілмен түйреп өтеді.
— Сыныптың мықтысына жағынып жүрген баланы байқаған мұғалім оны оңаша шақырып сөйлеседі.
Kerbez kisi qyrympaz.