Бай бастас,
Би құлақтас,
Батыр қандас.

Негізгі мағынасы

Мақал үш топтың әрқайсысы өзіне ұқсасымен қалай табысатынын үш сөзбен көрсетеді. Байлар бас қосып, бірін-бірі тартады: мал-мүлік пен пайда оларды жақындастырады. Билер құлақтас — бір-бірінің сөзін тыңдап, кеңесіп, дауды бірге шешеді, ел ішіндегі хабарды бірінен бұрын бірі естиді. Батырлар қандас — жаумен шайқаста қатар төгілген қан оларды туыстай байланыстырады. Жалпы ой: адам өз дәрежесіндегі, өз ісіндегі адаммен тез тіл табысады, әр ортаның өз байланысы, өз ортақ мүддесі бар. Кейде мақал байлар мен билердің бір-біріне арқа сүйеп, өз мүддесін қорғайтынына сын ретінде де айтылады.

Образдар мен теңеулер

Бастас, құлақтас, қандас — бір жұрнақпен жасалған сөздер: -тас ортақтықты, серіктікті білдіреді, жолдас, сырлас, мұңдас сөздеріндегідей. Әр сөз сол топтың ісіне сай мүшені таңдайды. Бай үшін бас — бас қосу, жиналып ақылдасу; оның үстіне қазақ малды да «бас» деп санайды. Би үшін құлақ — дау тыңдайтын, сөз аңдайтын мүше: билік айту алдымен тыңдаудан басталады. Батыр үшін қан — соғыста төгілетін, ерлікпен келетін туыстық. Үш жол бір ырғақпен, бір жұрнақпен аяқталып, оңай жатталады.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Бүгін мақалды бір кәсіптің, бір ортаның адамдары бір-бірін тез тауып, бір-біріне жақ болатынын айтқанда қолданады. Көбіне әзіл аралас байқау немесе жеңіл сын ретінде айтылады. Мысалы, ауыл ақсақалы аудандағы ірі шаруа қожалықтарының иелері бір дастарқанда шүйіркелесіп отырғанын көріп: «Бай бастас, би құлақтас деген осы», — дейді. Біреуді нақты дәлелсіз сыбайластыққа айыптау үшін айтуға келмейді.

Қолданылу жағдаяттары

— Тойда екі ақсақал бір шетке шығып, сыбырласып кеңескенде, жиен бала атасынан не туралы сөйлесіп жатқанын сұрады. Атасы күліп: «Би құлақтас, балам», — деді.
— Ауған соғысының ардагерлері жыл сайын жиналып, бір-бірін бауырдай құшақтайды. Немересі олардың жақындығына таң қалғанда, әжесі: «Батыр қандас қой», — деді.