Бай тоқ болмас,
Батыр аш болмас.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақалдың тура мағынасы бойынша, бай адамның қолында мал-мүлік көп болса да, ол ешқашан толық тоқ болып кетпейді; батыр адам да аш жүрмейді. Астарлы мағынасы — байлық пен ерлік сырттай екі бөлек көрінгенімен, екеуі де өзіне лайық күйді сақтайды: байдың ойы қанағаттануға емес, көбейтуге, ал батырдың мінезі қорлыққа, таршылыққа мойынсұнбауға бағытталған. Яғни бұл сөз адамға өмірлік ұстаным, мінез және ішкі қуат туралы ой салады.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы бай — молшылықтың, дүниеге құмарлықтың бейнесі. Ол қанша дәулетті болса да, көңілі тоқтамай, үнемі тілек үстіне тілек қояды деген ой байқалады. Батыр — намыс пен қайсарлықтың символы. Батыр ашықса да, әлсіздікке берілмейді, өз күнін өзі көре алады деген сенім жатыр. Сондықтан бұл екі образ қарама-қарсы мінезді танытады: бірі — байлыққа ұмтылыс, екіншісі — қайсарлық пен тәуекел.
Қазіргі өмірде
Қазір бұл мақалды адам мінезін, мақсат пен өмір салтын сипаттағанда қолдануға болады. Мысалы, біреу табыс тапса да, үнемі көбірек пайда іздеп, барға қанағат етпей жүрсе, “бай тоқ болмас” деуге болады. Ал қиындыққа сынбай, өз еңбегімен жол тауып жүрген жігіт туралы “батыр аш болмас” деп айту орынды.
Batyr ash bolmas.