Байға жалтақ, батырға қошемет көп.
«Байға жалтақ, батырға қошемет көп.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Байдың айналасында жалтақтап, жағынып жүретіндер көп, батырдың маңайында қошемет, мақтау көп. Мақал адамдардың байлық пен күшке бейімделетінін, бай мен батырдың айналасы ешқашан бос болмайтынын айтады. Бірақ мұнда кекесін бар: сол жалтақтық пен қошеметтің көбі шын құрметтен емес, пайда мен қорқыныштан туады. Байлық кетсе, жалтақтар да кетеді; батырдың күші қайтса, қошемет те азаяды.
Образдар мен теңеулер
Жалтақ — жан-жағына алақтап, біреуге жағынып тұратын, өз ойын айтуға батылы жетпейтін адам. Қошемет — сый-құрмет, мақтау, ізет көрсету. Бай мен батыр — көшпенді қоғамның екі ықпалды тұлғасы: бірі малымен, бірі білегімен күшті. Мақал олардың айналасындағы адамдардың мінезін екі сөзбен суреттейді: байға — қорқақ жағымпаздық, батырға — сүйсінген қошемет. Қысқа сөйлемде бүтін бір қоғамның көрінісі бар.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды бай не беделді адамның айналасына үйірілген жағымпаздарды байқағанда кекесінмен айтады. Мысалы, ауылдағы ауқатты кісінің тойында бәрі оған жағынып жүргенін көрген қария: «Байға жалтақ, батырға қошемет көп», — деп күледі. Мақал байлық пен беделді емес, айналасындағы адамдардың мінезін сынайды.
Қолданылу жағдаяттары
— Ауылда жаңа фермер байып, қасына жағынушылар жиналады. Ескі досы мақалды айтып, оған сақ болуды ескертеді.
— Олимпиада чемпионы ауылына келгенде бәрі онымен суретке түсуге таласады. Атасы мақалдың екінші бөлігін айтып, жымияды.