Бәйтерек бұтағымен,
Адам ұрпағымен жасайды.

Негізгі мағынасы

Бәйтерек — көп жыл жасайтын алып ағаш, бірақ оның тіршілігі бір діңінде ғана емес: ол бұтақ жайып, тамырынан жас өркен шығарып, орнын жаңа ағашқа береді. Мақал адамды осыған теңейді: кісінің ғұмыры өз жасымен шектелмейді, ол балалары мен немерелері арқылы жалғасады. Мұндағы «жасайды» — «өмір сүреді, ғұмыры созылады» деген мағына. Ұрпақ — адамның атын, ісін, тәрбиесін әрі қарай алып жүретін тірі із. Мақалда әрі тілек, әрі ескерту бар: артыңда ұрпақ қалса, сен ұмытылмайсың, ал ол ұрпақ қандай болса, сенің атың да солай аталады.

Образдар мен теңеулер

Бәйтерек қазақ ұғымында өмір ағашының, ұзақ ғұмыр мен берекенің белгісі, ертегілер мен аңыздарда дүниенің ортасында тұрған алып терек ретінде де айтылады. Мақалда ағаш пен адам қатар қойылған: ағаштың бұтағы — адамның ұрпағы. Бұтақ діңнен нәр алады, ал дің бұтағымен жайқалып, көрікті көрінеді. «Бұтағымен — ұрпағымен» деген ұйқас екі жолды бір ойға байлайды. Ел ішіндегі «әулеттің бұтағы», «бұтақтай тарау» деген тіркестер де осы бейнеге жақын.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақалды көбіне қариялар немере-шөберелері жиналған кезде, ата-ананың еңбегі ұрпағынан көрінгенде айтады. Мерейтойда, баланың бесік тойында, марқұмды еске алғанда «артында бала-шағасы қалды» деген жұбаныш ретінде де орынды. Баласы жоқ адамның көзінше айтылса, жарасына тиюі мүмкін, сондықтан мұндай жерде абай болған жөн. Мысалы: «Әкеміз марқұм болса да, ісін балалары жалғастырып жүр. Бәйтерек бұтағымен, адам ұрпағымен жасайды».

Қолданылу жағдаяттары

— Ауылдағы ас беру кезінде молда марқұмның үш ұлы мен он екі немересін көрсетіп, оның шаңырағы сөнбегенін айтады.
— Атасы немересімен бірге өзі отырғызған терекке қарап тұрып, әр бұтақтың бір әулет секілді екенін түсіндіреді.
— Шежіре сабағында мұғалім оқушыларға жеті атасын жаздырып, әр буын бір бұтақ екенін айтады.