«Жанашыры жоқ адам Жал-құйрықсыз атпен тең.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Жанашыры жоқ, яғни қамқоры, қолдаушысы, қиын кезде арқа сүйер адамы жоқ кісі жал-құйрығынан айырылған атқа ұқсайды. Ондай ат сұрықсыз, көрікті болмайды, шыбын-шіркейден қорғана алмайды, қараған кісінің көңілін түсіреді. Мақал адамның қадірі мен ажары оның айналасындағы жақындарымен толатынын айтады. Жанашыры бар адам қиындықта жалғыз қалмайды, жоқ адам елдің ортасында жүрсе де жетімсіреп жүреді. Ой туыс, дос, ағайынның қадірін ұғындырады.
Образдар мен теңеулер
Жал мен құйрық — аттың көркі мен қорғаны. Ұзын жал мен шашақты құйрық жылқыны сымбатты етеді, құйрығымен ол шыбын-маса қуады, жалынан шабандоз ұстайды. Қазақ салтында жал-құйрығы күзелген ат ерекше белгі болған: иесі қайтыс болғанда оның мінген атын тұл етіп, жал-құйрығын күзеп, ас бергенше мінбеген. Сондықтан жал-құйрықсыз ат — иесінен айырылған, жетім қалған жанның бейнесі. Мақал адамды осы атқа теңеп, оның жалғыздығын көзге елестетеді.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Жалғыз қалған, қамқоршысы жоқ адамға жаны ашып айтылады, немесе туыстың, достың қадірін түсіндіруде келеді. Үні — мұңды, жанашыр. Жалғыз адамның өзіне тікелей айтса, оның жарасын тырнау болуы мүмкін. Мысалы, ата-анасынан ерте айырылған баланы қамқорлыққа алған көршісі туралы: «Жанашыры жоқ адам жал-құйрықсыз атпен тең, сол бала үшін сіз үлкен тірек болдыңыз», — дейді.
Қолданылу жағдаяттары
— Ауылда жалғыз тұратын қарияға көршілері отын жарып беріп жүргенде, ауыл молдасы олардың ісін мақтап, мақалды айтады.
— Ауруханада ешкім келмейтін науқасқа медбике шай әкеліп, қасына отырады, кейін әріптесіне оның жағдайын айтып, осы сөзді келтіреді.
Jal-quıryqsyz atpen teń.