Аузына келгенді сөйлеу,
Ақымақтың ісі.
Алдына келгенді жеу,
Хайуанның ісі.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал адамды ойланып сөйлеуге, өзін ұстай білуге шақырады. «Аузына келгенді сөйлеу» — не болса соны, салдарынан қорықпай айта беру, бұл ақылсыздықтың белгісі. Ал «алдына келгенді жеу» — талғамсыз, тәртіпсіз, тек ішкі құмарлыққа еріп әрекет ету, яғни адамға тән мәдениеттен төмен қылық. Мақалдың астарында адамды хайуаннан айырмашылығы — ақыл, тежем, тәртіп және сөзге жауапкершілік екені айтылған.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «ауыз» — тек сөйлеу мүшесі емес, ойдың, сөздің өлшемі. Ал «келгенді жеу» — тамақтың бәрін талғамсыз қабылдау ғана емес, нәпсіге ерік беру, әдепсіздік деген ұғымды білдіреді. «Ақымақ» пен «хайуан» сөздері қатқыл айтылғанымен, мақсаты кемсіту емес, адамды ойландыру. Яғни, ақылсыз сөз бен ретсіз іс адамдық қасиетті төмендетеді деген салыстыру жасалған.
Қазіргі өмірде
Бұл мақал бүгінгі күні әлеуметтік желіде, жұмыста немесе отбасында өте өзекті. Адам ашумен немесе асығыс оймен бір ауыз сөз айтып, кейін өкініп қалуы мүмкін. Мысалы, біреу чатта ойланбай ауыр сөз жазып, арақатынасты бұзып алады. Сол себепті бұл мақал сөзді таразылап айтуға, іс-әрекетті бақылауға үйретеді.
Aqymaqtyń isi.
Aldyna kelgendi jeý,
Haıýannyń isi.