Ауылдан қырық қадам шыққасын
азамат мүсәпір.

Негізгі мағынасы

Ауылдан небәрі қырық қадам ұзасаң да, сен енді жолаушысың, бөтен жердегі мүсәпірсің. Өз ауылыңда сені бәрі таниды, ас-суың, туысың, сөзің өтетін ортаң бар; одан шыққан соң кімнің есігін қаққаныңа, кімнің дастарханына отырғаныңа тәуелді боласың. Мақалдың бір ұшы — бөтен жерде кішіпейіл болу, өзіңді сыпайы ұстау, ал екінші ұшы — үйіңе келген жолаушыны құрметтеу: ертең сенің де сол күйді кешуің мүмкін.

Образдар мен теңеулер

Мүсәпір — араб тіліндегі мұсафир, яғни жолаушы, сапардағы адам деген сөзден шыққан; қазақшада ол панасыз, ешкімі жоқ, мүшкіл халдегі кісі деген мағынаға ауысқан. «Қырық қадам» — нақты өлшем емес, ауыз әдебиетінде жиі кездесетін қырық санымен берілген аз ғана қашықтық. «Азамат» сөзінің тұрғаны да мәнді: өз ортасында сыйлы, ел ағасы болған ер де ауылдан шыққан соң қарапайым жолаушыға айналады. Үлкен беделдің шағын қашықтықта-ақ жоғалатыны осы қарама-қайшылықпен беріледі.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақалды бөгде жерге жүрер алдында үлкендер жастарға ескерту ретінде айтады: менмендікті үйге қалдыр, кездескенге сәлем бер, қонақ болған үйдің жөнін сыйла. Қонақжайлылыққа шақырғанда да айтылады. Біреудің мүшкіл жағдайын келемеждеу үшін қолданылмайды. Мысалы, ауылдан қалаға оқуға аттанған ұлына әкесі: «Ауылдан қырық қадам шықсаң, азамат мүсәпір, балам, жұртпен жылы сөйлес», — дейді.

Қолданылу жағдаяттары

— Жол бойындағы ауылда көлігі бұзылған жүргізушіні бір отбасы үйіне түнетеді. Отағасы әйеліне ауылдан шыққан адамның бәрі мүсәпір екенін айтады.
— Басқа облыстағы жарысқа барған балуандарға жаттықтырушы бөтен жерде тәртіп сақтап, үлкенге сәлем беру керегін осы мақалмен ескертеді.