Атыңа ауыр жүк артпа,
Анаңа ауыр сөз айтпа.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал адамға екі үлкен аманатты — жан серігі болған ат пен ардақты анаға жауапкершілікпен қарауды үйретеді. Тура мағынада, атқа шамадан тыс жүк артпау керек, өйткені ол да шаршайды, қажиды. Астарлы мағынада, қолыңдағыны орынсыз ауырлатпа, әлсізге салмақ салма, біреудің төзімін сынама деген ой бар. Екінші жолдың мәні тіпті терең: анаға ауыр сөз айту — ең үлкен әдепсіздік, себебі ана мейірімі шексіз, жүрегі нәзік. Сондықтан бұл мақал адамды мейірімге, инабатқа, жауапкершілікке шақырады.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «ауыр жүк» — тек қорадағы нақты жүк емес, біреуге түсетін артық міндет, қатал талап, орынсыз қысымның бейнесі. Ал «ауыр сөз» — жанды жаралайтын қатігез, ойланбай айтылған сөз. Ат пен ана қатар алынуы бекер емес: ат — тірлікке қызмет ететін серік, ана — өмір сыйлаған қасиетті жан. Екеуіне де нәзік қарым-қатынас қажет.
Қазіргі өмірде
Қазір бұл мақал отбасында, жұмыста, қарым-қатынаста өте орынды. Мысалы, ата-ана қартайғанда олардың шамасына қарамай көп шаруа жүктеу немесе ашумен ауыр сөз айту дұрыс емес. Сол сияқты, ұжымда да бір адамға артық міндет артып, өзгенің жағдайын елемеу — осы мақалдың ескерткен мінезі.
Anańa aýyr sóz aıtpa.