Арық атанды жүк қартайтады,
Семіз қойды май қартайтады,
Күйгелек адамды ой қартайтады.

Негізгі мағынасы

Бұл мақал адам мен малдың күйін салыстыра отырып, әр нәрсенің өзіне лайық жүктемесі болатынын аңғартады. Арық түйе ауыр жүк көтерсе, тез титықтайды; семіз қойды өз майы басып, қартайтады; ал күйгелек, уайымшыл адамды артық ой қажытады. Астарлы мағынасы — денеге де, жанға да шамадан тыс салмақ түспеу керек, өйткені артық ауырлық пен орынсыз уайым адамды ерте шаршатады.

Образдар мен теңеулер

Мұндағы «арық атан» — әлсіз, қажыған адамның, «семіз қой» — тоғышарлық не салмақ басқан күйдің, ал «күйгелек адам» — тыныштық таппайтын, көп ойға берілетін жанның бейнесі. «Жүк», «май», «ой» сөздері қартайтатын, яғни әлсірететін күш ретінде алынған. Халық өмірден алған осы суреттер арқылы артық салмақ та, артық қам да адамға зиян екенін әсерлі жеткізген.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Қазір бұл мақал тым көп міндет алып, өзін-өзі қинайтын адамдарға қатысты айтылады. Мысалы, бір адам жұмыста да, үйде де, қосымша табыс іздеп те демалмай жүрсе, жүйкесі тозып, тез шаршайды. Сонда «күйгелек адамды ой қартайтады» деп ескерту орынды.