Атадан жақсы ұл туса,
Елдің қамын жейді;
Атадан жаман ұл туса,
Елдің малын жейді.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал ата тәрбиесінің, ұрпақтың мінезі мен ел алдындағы жауапкершіліктің зор екенін айтады. Жақсы ұл — әкесінен көрген өнеге мен тәрбиені бойына сіңіріп, өз пайдасын ғана емес, елдің қамын ойлайтын азамат. Ал жаман ұл — еңбек етпей, өзгеге салмақ салып, елдің ырысын жейтін, берекені кетіретін адам. Яғни адамның қадірі тегімен ғана емес, тәрбиесі мен ісімен өлшенеді.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «елдің қамын жеу» — халыққа қызмет ету, жұртқа пайдалы болу деген астарлы мағына. Ал «елдің малын жеу» — қоғамға пайда келтірмей, керісінше, дайын байлықты ысырап ету, еңбексіз өмір сүруді білдіреді. «Ұл» бейнесі арқылы ер азаматтың ел ішіндегі орнын, оның мінезі мен ісінің бүкіл жұртқа әсер ететінін көрсетеді.
Қазіргі өмірде
Бұл мақал бүгін де өзекті. Әсіресе бала тәрбиесінде, мектепте, отбасында жауапкершілік пен еңбекқорлықты үйреткенде қолданылады. Мысалы, бір жігіт ауылына барып, жол жөндеуге, су тартуға, жастарға көмек беруге атсалысса, оны «елдің қамын жейтін ұл» деп мақтайды. Ал тек жеке пайдасын ойлап, ортаға салмақ түсірсе, мақалдың екінші бөлігі еске түседі.
Eldiń qamyn jeıdi;
Atadan jaman ul týsa,
Eldiń malyn jeıdi.