Ата тұрып, ұлы сөйлегені ержеткені,
Ана тұрып, қызы сөйлегені - бойжеткені.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал ата-анасы тірі тұрғанда баланың орынсыз алға шығып, үлкеннің сөзін бөлуі ерсі екенін білдіреді. Ұлдың әкесі бар кезде ерте сөйлеп, білгенсіп кетуі — оның есейіп, ақыл тоқтатқанын емес, әдептен асқанын көрсететін ишара. Сол сияқты, анасының қасында қыздың көп сөйлеуі де бойжеткендік белгісі емес, керісінше тәрбиесіздікке жақын қылық болып саналады. Астарлы мағынасы — жас адам алдымен үлкенді сыйлап, сөзін тосып, орнын білуі керек.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «ата», «ана» — үйдің үлкені, тәрбие иесі. «Ұл сөйлегені», «қыз сөйлегені» деген тіркестер баланың өзінен үлкенге төрелік айтып, алға шығуын бейнелейді. «Ержеткені», «бойжеткені» сөздері сыртқы өсу емес, мінез бен әдептің қалыптасуын білдіреді. Яғни, шын ержетілу мен бойжету көп сөйлеуде емес, сабырда, кішіпейілдікте және үлкенді құрметтеуде.
Қазіргі өмірде
Қазір бұл мақал отбасында, мектепте, көпшілік ортада жастарға әдеп сақтауды үйрету үшін қолданылады. Мысалы, жиналыста жас адам үлкеннің сөзін бөліп, өз пікірін үстем сөйлесе, оған осы мақал ескерту ретінде айтылады: алдымен тыңда, кейін орнымен сөйле.
Ana turyp, qyzy sóılegeni - boıjetkeni.