Соры қалың әкенің -
кер бағып ұлы өседі,
сөз бағып қызы өседі.
«Соры қалың әкенің - кер бағып ұлы өседі, сөз бағып қызы өседі.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Соры қалың, яғни бағы ашылмай, бейнеті арылмаған әкенің балалары да оңып өспейді: ұлы ашу-ыза мен қырсықты бағып, қызы өсек-аяңға құлақ түріп ер жетеді. Мақал отбасындағы берекесіздік балаға қалай жұғатынын айтады: әке тұрмыстың ауыртпалығынан басы шықпай, тәрбиеге қолы тимегенде, ұл мен қыз өз бетінше, көшенің сабағымен өседі. «Кер» сөзінің мал түсі мағынасына сүйенген екінші оқылым да бар: кедей әкенің ұлы біреудің кер атын бағып, жалшылықта өседі. Екі жағдайда да ой бір: әкенің бағы мен бейнеті балаларының тағдырына көшеді.
Образдар мен теңеулер
Соры қалың — сор, яғни бақытсыздық, қалың қардай қабат-қабат басқан адам. Ескі тілде «кер» ашу, ыза, өкпе мағынасында да қолданылған, сондықтан «кер бағу» — ішке кек жинап, бұртиып жүру. Мал түсі ретінде кер — құла мен торының арасындағы түс; ол жағынан алсақ, ұл біреудің жылқысын бағады. «Сөз бағу» — біреудің сөзін аңду, өсекке құлақ салу. Екі жол бір құрылыммен жасалған: кер бағып — сөз бағып, ұлы өседі — қызы өседі. Бағу етістігі қайталанып, малдың орнына жаман әдетті бағып-қағу деген ащы әзіл туады.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды көбіне үлкендер отбасындағы тәрбиеге алаңдағанда айтады: ата-ана тұрмыс қамымен балаға уақыт бөлмесе, бала теріс әдетке бейімделетінін ескертеді. Айтылу әуені — ренішті ойлану, кейде ескерту. Нақты бір адамның әкесін «соры қалың» деп атап, оның балаларын сынау үшін қолдану орынсыз, бұл қорлау болып естіледі. Мысалы: «Әкесі қарызбен әлек болып, ұлы көше кезіп кетті, соры қалың әкенің кер бағып ұлы өседі деген осы».
Қолданылу жағдаяттары
— Ауылдағы қарт көршісінің жалғыз ұлы төбелесқой, қызы өсекші болып бара жатқанын көріп, әкесінің жұмыссыз қалған жылдарын еске алады.
— Мектеп мұғалімі ата-аналар жиналысында балаға уақыт бөлмеген отбасындағы қиындықтар туралы сөйлегенде, бұл мақалды мысалға келтіреді.
ker baǵyp uly ósedi,
sóz baǵyp qyzy ósedi.