Жайың басынан жел тұрса,
Жаз да болса қыс болар.
«Жайың басынан жел тұрса, Жаз да болса қыс болар.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
«Жайың» — Жайық өзені, ал «Жайық басы» — оның жоғарғы ағысы, солтүстіктегі тау жағы. Мақал — Батыс Қазақстан өңірінің ауа райы туралы халық бақылауы. Тура мағынасы: Жайықтың бас жағынан, яғни солтүстіктен жел соқса, жаздың өзінде күн суытып, қыстай болады. Ел мұндай желді ерте танып, малын, қонысын соған қарап қамдаған. Астарлы мағынасы — өмірде де белгілі бір жақтан соққан «суық жел», яғни қолайсыз ықпал жайлы кезді де бұзып жіберуі мүмкін; оның белгісін ерте танып, сақтанған жөн.
Образдар мен теңеулер
Жайық — қазақтың батыс өңірінің ырысты өзені, ата-мекенінің белгісі. Оның басы — суық солтүстік, Орал таулары жағы. Жел — тосын өзгерістің бейнесі. «Жаз да болса қыс болар» тіркесі мезгілдің күрт ауысуын суреттейді: жылы кездің өзі бір желмен суыққа айналады. Мақал жергілікті жер-су атауы арқылы нақты тәжірибені ұрпаққа жеткізген.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Бүгін бұл мақал табиғаттың құбылмалылығына қатысты айтылады. Мысалы, маусым айында Оралда солтүстік жел тұрып, күн күрт салқындаса, үлкендер жастарға жылы киім алуды ескертіп, осы мақалды еске алады. Сол сияқты жұмыста да, тұрмыста да «суық желдің» қай жақтан соғатынын білген адам күтпеген өзгеріске дайын болады.
Jaz da bolsa qys bolar.