Ат арқасына ер батса,
Аяңшыл келеді.
Ерге жаттың тізесі батса,
Ағайыншыл келеді.
«Ат арқасына ер батса, Аяңшыл келеді. Ерге жаттың тізесі бат…» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Арқасына ер батып, жауыр болған ат ауырсынып, жүрісін бәсеңдетеді, аяңшыл болып алады. Ер азаматқа да бөтеннің тізесі батса, яғни жат жұрт қысым көрсетіп, қорлап, басына әмір жүргізсе, ол бұрын елемей жүрген ағайынын іздеп, туыстарына бүйрегі бұрып тұрады. Мақал адамның туыстың қадірін көбіне сырттан зәбір көргенде ғана түсінетінін айтады. Қиын шақта ағайыннан артық сүйеніш жоғы да аңғарылады.
Образдар мен теңеулер
Мақалдың тартымдылығы ер сөзінің екі мағынасында: бірінші жолда ер — аттың үстіне салынатын ер-тұрман, екінші жолда ер — ер жігіт. Ер дұрыс салынбаса, ұзақ жолда аттың арқасын жауыр етеді, сонда ат ширақ жүрістен аяңға түседі. Тізесі бату — біреудің астына басып, үстемдік ету, езу деген тұрақты бейне. Аяңшыл мен ағайыншыл бір жұрнақпен жасалып, екі суретті бір-біріне тігеді.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Бөтен ортада қысым көріп, туыстарына қайта оралған адамды көргенде немесе жат жұрттың қатыгездігінен кейін ағайынның қадірін түсінгенін мойындаған адамның сөзі ретінде айтылады. Мысалы: «Қалада бөтен бастықтан біраз қорлық көрген соң, ағайынға қайттым. Ерге жаттың тізесі батса, ағайыншыл келеді». Тек қиналғанда ғана туыс есіне түседі деп кекету үшін де айтылады, бірақ ол ауыр естіледі.
Қолданылу жағдаяттары
— Алыс өңірде жалдамалы жұмыста қиянат көрген жігіт ауылға оралып, туыстарымен бірге шаруа ашқанда, әкесі мақалды айтады.
— Ұзақ жолдан келген жылқышы атының арқасын көріп, ердің нашар салынғанына ренжіп, мақалдың басын айтады.
Aıańshyl keledi.
Erge jattyń tizesi batsa,
Aǵaıynshyl keledi.