Жарлы болар жігіт,
Байталын атқа сатады.
Жалғыз болар жігіт,
Ағайынын жатқа сатады.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал жігіттің әлсіздігі мен дәрменсіздігін сынайды. Жарлы адам қысылған кезде өзіне ең қымбат, қажет дүниесін сатып, күн көріс қамын жасайды. Ал жалғыз, тірегі жоқ жігіт ағайынын да бөтенге беріп, туыстық қадірін түсінбей қалуы мүмкін деген ой айтылады. Яғни, мал-мүлік, байлық та, туыс та — қиын сәтте сыналатын құндылықтар. Мақал адамды жалғыздыққа, ынтымақсыздыққа ұрынбауға, ағайынның қадірін білуге шақырады.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «байталын атқа сату» — қолдағы барын жоғалтпау үшін, тіпті бағалы нәрсесін де айырбастауға мәжбүр болу деген бейнелі сөз. Ал «ағайынын жатқа сату» — туыстықтан безу, тамырын ұмыту, өз жақынын бөтенге жығу сияқты ауыр мінезді астарлайды. Байтал мен аттың салыстырылуы — әлсіз жағдайдан мықтырақ күйге өтуді, ал ағайын мен жаттың қарсы қойылуы — туыстық пен жаттықтың арасындағы үлкен айырманы көрсетеді.
Қазіргі өмірде
Бүгінгі күні бұл мақал адамдарды өз бауырын ұмытпауға, қиындықта бір-біріне сүйеу болуға үндейді. Мысалы, бір жігіт жұмыссыз қалып, өз жағдайын реттеу үшін кейбір затын сатқанымен, туған-туыспен араздаспай, олардың көмегін де қадірлеуі керек. Мақалдың тәрбиесі — таршылықта да, тоқшылықта да ағайындық байланысты сақтап қалу.
Baıtalyn atqa satady.
Jalǵyz bolar jigit,
Aǵaıynyn jatqa satady.