Күнде жем тілеген атыңнан без,
Күнде сый сұраған жақыннан без.
«Күнде жем тілеген атыңнан без, Күнде сый сұраған жақыннан без.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Күнде жемсіз жүре алмайтын атты ұстаудың қажеті жоқ: ол шаруаға пайда әкелуден гөрі шығын келтіреді. Дәл сол сияқты күн сайын сыйлық, көмек, ақша сұрайтын туыстан да бойыңды аулақ сал. Мақал үнемі біреудің есебінен күн көретін, өз күшіне сенбейтін адамды сынайды. Мұнда мұқтаж туысқа бір рет көмектесу емес, сұрауды әдетке айналдырған жақын туралы айтылып тұр.
Образдар мен теңеулер
Қазақ жылқысы жыл бойы жайылымда жүріп, қыста тебіндеп, қар астынан шөп тауып жейді. Жем, яғни арпа, сұлы, тек жолға шығар алдында не бәйге атына берілетін қымбат азық болған. Күнде жем тілейтін ат — тебінге жарамайтын, шыдамсыз, иесіне ауыртпалық. Ағайын арасындағы сый — қуанышта, тойда берілетін құрмет, ол күн сайын сұралмайды. Без етістігі қатаң: жай ғана сақтан емес, қатынасты үз, құтыл деген мағынаға жақын.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Біреудің жиі қарыз сұрап, сыйлық күтіп, жақындығын пайдалана бергенінен шаршаған адам айтады. Көбіне ашу аралас тұжырым немесе басқаға ескерту. Мысалы: «Інім айына үш рет қарыз сұрайды, біреуін де қайтарған емес. Күнде сый сұраған жақыннан без деген бекер емес». Шын мұқтаж, науқас не жетім туысқа қарата айту қатыгездік болып естіледі.
Қолданылу жағдаяттары
— Жылқышы күнде қорадан жем күтетін еркетотай аттың орнына тебінге шыдамды жылқы алмақ болып, мақалдың алғашқы жолын айтады.
— Отбасы кеңесінде әке әрдайым ақша сұрап келетін жиенге енді бермейтінін айтып, ойын мақалмен түйіндейді.
Kúnde syı suraǵan jaqynnan bez.