Артқы айылдың батқанын,
Иесі емес, ат білер;
Ағайынның азғанын,
Жақыны емес, жат білер.

Негізгі мағынасы

Ер-тұрманның артқы айылы тым қатты тартылып, аттың бауырына батса, оны үстінде отырған иесі емес, ауырсынуды көтеріп жүрген ат біледі. Сол сияқты ағайынның азғанын, яғни арасына алауыздық кіріп, мінезі бұзылып, берекесі қашқанын іштегі жақындар байқамайды, оны сырттағы жат анық көреді. Ойы — іштей үйреніп кеткен адам өз ортасындағы кесірді аңғармайды, ал сырт көз бірден таниды. Сырттан айтылған сынға құлақ асудың қажеттігін де меңзейді.

Образдар мен теңеулер

Айыл — ерді аттың бауырына бекітетін кең таспа, белдік, ер-тұрманда алдыңғы және артқы айыл болады. Артқы айыл аттың шабына жақын келетіндіктен, қатты тартылса, жүріп келе жатқан аттың етін кесіп, жара қылады. Салт атты оны сезбейді, тек ат жүрісінен, мазасызданғанынан байқауы мүмкін. Мақалда «иесі — ат» және «жақыны — жат» деген екі жұп қатар тұр, «ат — жат» ұйқасы мен «батқанын — азғанын» үндестігі ойды берік байлайды.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақалды өз ортасындағы кемшілікті сырт адам айтқанда ашуланған кісіге ақыл ретінде айтады: ол көріп тұр, сен көрмей жүрсің. Ағайынның ішкі жағдайы туралы байсалды әңгімеде де естіледі. Мысалы: «Бөтен кісі айтқан соң ғана түсіндік, ағайынның азғанын жақыны емес, жат білер». Сырттағы адамның әр сөзін ақиқат деп қабылдау үшін айту — мақалды асыра пайдалану.

Қолданылу жағдаяттары

— Ұзақ жолдан келген атты түсіргенде, бауырындағы жара айылдан болғанын көрген қарт шопан ұлына ерді дұрыс ерттеуді үйретті.
— Көп жыл келмеген нағашысы той үстінде ағайындардың бір-бірімен сәлемдеспейтінін бірден байқап, оңаша үлкендерге айтты.