«Асы бар аяқ әдемі.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Аяқ — ертедегі ыдыс, кесе мен тостаған. Ішінде асы бар аяқ әдемі көрінеді, бос аяқ қанша өрнекті болса да көңіл толтырмайды. Мақал заттың көркі сыртында емес, қызметі мен мазмұнында екенін айтады. Үйге қатысты алсақ, жиһазы сәнді, бірақ дастарқаны құр үйден гөрі қарапайым болса да, асы мол, береке тұрған үй көрікті. Адамға қатысты: сырты сұлу, іші бос кісіден гөрі ісі мен ақылы бар кісі қадірлі.
Образдар мен теңеулер
Аяқ — қазақ тұрмысындағы ағаштан ойып жасалған ыдыс: оған қымыз, сорпа, айран құйылған. Шеберлер аяқты оюмен, күміспен әшекейлеген, бірақ ыдыстың басты міндеті — ас ұстау. Бос аяқ — құр әшекей, асы бар аяқ — тоқшылық пен береке белгісі. Мақалды түсіну үшін «аяқ» сөзінің дене мүшесі емес, ыдыс мағынасын білу керек: оны білмеген оқушы оңай шатасады. Қысқа сөйлемде «асы бар» мен «әдемі» тікелей байланысып, сұлулықты мазмұнға тәуелді етеді.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды үй иесі қонаққа ас ұсына отырып, ыдыстың сәнінен гөрі ішіндегі дәмнің маңызы зор екенін айтқанда қолданады. Сыртқы көрініске әуестеніп, негізгі істі ұмытқан адамға жұмсақ ескерту ретінде де айтылады. Үні — байсалды не әзіл. Мысалы, қымбат ыдыс алғанмен, тоңазытқышы бос жас отбасына әке: «Асы бар аяқ әдемі, алдымен ас-суды түгендеңдер», — дейді.
Қолданылу жағдаяттары
— Той дастарқанын жасаған келін ыдыстың бәрі бірдей емес деп қысылғанда, енесі: «Асы бар аяқ әдемі, табағың толы болсын», — дейді.
— Ауылдағы кітапхананың жаңа сөрелері бос тұрғанда, мұғалім мақалды айтып, жұртты кітап жинауға шақырады.
— Ас үйде қыз әдемі тәрелкелерге аз ғана тамақ салып қойғанда, әжесі күліп: «Асы бар аяқ әдемі, тағы сал», — дейді.