«Ас - адамның арқауы.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Тоқымадағы арқау жіп матаны біріктіріп ұстағандай, тамақ адамның денесі мен күшін ұстап тұрады. Ас ішпеген адам әлсірейді, жұмысқа да, ойға да, сөзге де жарамай қалады. Мақал асты өмірдің негізі, қуаттың көзі ретінде бағалайды; қазақтың ас-тағамды қадірлеп, «Ас атасы — нан» деп құрметтеуі де осыдан. Көбіне жұмысқа беріліп, тамақты ұмытқан, не ауырып, тәбеті тартпай жатқан адамға «бір нәрсе ауыз ти» деген қамқор ниетпен айтылады.
Образдар мен теңеулер
Арқау — тоқыма өнерінің сөзі. Алаша, бау, басқұр тоқығанда ұзыннан тартылған жіптерді еріш дейді, ал олардың арасынан көлденең өткізілетін жіп — арқау. Арқаусыз еріш жай ғана бос жіп, мата болмайды. Сол сияқты ас адамның бар күшін біріктіріп, тірі тоқыманы ұстап тұрған жіпке теңеледі. Кейін «арқау» сөзі «негіз, өзек» мағынасында да қолданылады: «әңгіменің арқауы». Үш сөзден құралған теңеу асты тіршіліктің өзегі етіп көрсетеді.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды үй иесі қонағын, ана баласын тамаққа шақырғанда, жұмысқа беріліп кеткен адамды демалып, тамақтануға көндіргенде айтады. Үні — қамқорлық, жылы кеңес. Ауырған адамның көңілін сұрағанда да жиі естіледі. Тойымсыздықты, артық жеуді ақтау үшін айту орынсыз: мақал қажетті қуат туралы. Мысалы: «Тоқта, кітабың қашпайды, алдымен тамақ іш, ас — адамның арқауы».
Қолданылу жағдаяттары
— Шөп шабуға шыққан жігіттер түске дейін тынбай істегенде, ауылдан ас әкелген апа: «Ас — адамның арқауы, отырыңдар», — деп дастарқан жаяды.
— Ауруханада ота жасалған соң тамаққа зауқы жоқ әкесіне ұлы сорпа ұсынып, мақалды айтып жігерлендіреді.
— Жарыс алдында тәбеті тартпай отырған жас жүгірушіге бапкер таңғы асты жегізіп, мақалды еске салады.