Асу-асу белдер бар,
Аса алмаса ат өлсін.
Ағайынмен тату бол,
Айыра алмай жат өлсін.

Негізгі мағынасы

Тау жолында асу артынан асу, бел артынан бел келеді, олар соншалық биік, асып өте алмаған ат өлсе де, тау бәрібір орнында тұрады. Мақалдың екінші жартысы осы берік таудай болуға шақырады: ағайынмен тату бол, сонда араларыңа іріткі салғысы келген жат айыра алмай, әуреге түсіп, өзі құрысын. Екі бөлік бір-біріне айнадай сәйкес: асу — ағайынның бірлігі, оны аса алмаған ат — бөліп-жаруға тырысқан бөтен. Ойы — татулық ағайынды жат өте алмайтын қамалға айналдырады.

Образдар мен теңеулер

Асу — таудың жүріп өтуге болатын ойпаң жері, бел — жотаның, қырдың ойысы. Тауда мал айдаған, көш бастаған адам асудың қиындығын жақсы білген: шаршаған ат кейде асудан аса алмай қалған. «Аса алмаса ат өлсін» мен «айыра алмай жат өлсін» деген жолдар құрылымы бойынша бірдей, «ат — жат» ұйқасы ойды ұштайды. Таудың асуы мен ағайынның бірлігі қатар қойылып, бірлік табиғаттың өзіндей мызғымас нәрсе ретінде бейнеленген.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақалды той-жиындарда, туыстар бас қосқан сәтте ақсақалдар бата, тілек ретінде айтады. Араларына сөз тасушы, өсекші кірген ағайынға ескерту ретінде де қолданылады. Үні — салтанатты, өсиетке жақын. Мысалы, құдалар жиналғанда: «Ағайынмен тату бол, айыра алмай жат өлсін, бірлігімізге көз тимесін». Ренжіскен адамды сөгу үшін емес, бірлікті тілеу үшін айтылғаны жарасады.

Қолданылу жағдаяттары

— Ағайындардың жылдық басқосуында ең үлкен апа дастарқан басында бата беріп, мақалдың соңғы екі жолын айтты.
— Екі бауырдың арасына сөз тасыған көршінің ойы іске аспай, ағайынды жігіттер бірге шай ішіп отырғанын көрген әже күліп, мақалды еске алды.