«Ашуың келсе, қолың тарт.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Ашуың келгенде қолыңды тарт, яғни қол жұмсама, ашумен бірдеңе істеуге ұмтылма. Ашу адамды тек сөзге емес, іске де итереді: ұрып жіберу, сындыру, есікті тарс жабу, асығыс шешім. Мақал осы сәтте қолды тежеуге шақырады. Қол тарту тіркесі бір істен бас тарту, араласпау деген ұғымды да береді, сондықтан ашу үстінде ешқандай маңызды іске кіріспе деген мағына да шығады. Ашу басылған соң ойланып істеген іс өкініш әкелмейді.
Образдар мен теңеулер
Қол — іс-әрекет пен күштің белгісі. Ашу келгенде адам алдымен жұдырығын түйеді, қолы дірілдейді; мақал дәл осы денелік көріністі ұстап алады. Қолыңды тарт деген бұйрық — бірдеңеге созылған қолды кері алу секілді нақты қимыл. Көшпелі тұрмыста қамшы мен таяқ әрдайым қол астында болғандықтан, ашулы адамның қолы оңай жазым жасаған. Мақал «Ашуың келсе, аузыңды жап» деген сөзбен қатар айтылып, ашудың екі жолын — тіл мен қолды — бірдей бөгейді.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Ата-ана балаларына, жаттықтырушы күрес пен бокс үйреніп жүрген шәкірттеріне, жолдасы төбелеске дайын тұрған досына айтады. Үні — қатаң, тура ескерту. Өзін не әлсізді қорғау керек жағдайда, біреу шабуыл жасап жатқанда мақалды қолдану орынсыз. Мысал: «Ашуың келсе, қолың тарт, балаға қол көтеру — тәрбие емес».
Қолданылу жағдаяттары
— Ауыл мектебінде жаңа ғана ұрысқан екі бала бір-біріне ұмтылғанда, дене шынықтыру мұғалімі араға түсіп, мұнда жұдырық емес, сөз шешеді дейді.
— Жас бақташы егініне кірген көршінің сиырын таяқпен ұрмақ болғанда, атасы оны тоқтатып, мал иесімен сөйлесуге жібереді.