Бас аманда мал тәтті,
Бас ауырса, жан тәтті.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақалдың тура мағынасы: адамға ең алдымен амандық, тыныштық, саулық қымбат. Басың сау, денің бүтін болса, мал да, дүние де қадірлі көрінеді. Ал бас ауырса, яғни адам ауырып, қиналса, ондай кезде мал-мүлік те, басқа қызық та екінші орынға түседі. Астарлы мағынасы — денсаулық пен жан тыныштығы байлықтан да жоғары. Адам тіршіліктің шын бағасын қиын сәтте түсінеді: ауырғанда ең қажеті — ем, дем, қамқорлық.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «бас» — адамның ақылы, денсаулығы, жалпы амандығының белгісі. «Мал» — дәулет, дүние, байлық. «Жан» — өмірдің өзі, тіршіліктің өзегі. «Тәтті» сөзі қымбат, сүйкімді, қадірлі деген мағынаны береді. Демек, мақал бас аман кезде адам малды жоғары қоятынын, ал басы ауырып, жан қиналғанда ең асылы — саулық екенін бейнелі түрде жеткізеді.
Қазіргі өмірде
Қазір де бұл мақал өте орынды. Мысалы, адам жұмысбастылықпен жүріп, демалысты, ұйқыны, тамақты елемесе, кейін денсаулығы сыр беріп, бәрін тоқтатуға мәжбүр болады. Сонда ол «ең алдымен саулық керек екен» деп түсінеді. Бұл сөз адамды денені күтуге, ауырмай тұрып сақтануға шақырады.
Bas aýyrsa, jan tátti.