Ақылдан асар амал жоқ,
Батырлар алмас қамал жоқ.

Негізгі мағынасы

Ақылдан асатын амал жоқ, батырлар ала алмайтын қамал жоқ. Мақалдың екі жолы бір-бірін толықтырады: бірі ақылдың, екіншісі ерліктің құдіретін айтады. Қандай айла-тәсіл болса да, ақыл оның бәрінен биік тұрады, ал батыл адамдар бірге ұмтылса, ең мықты бекіністі де алады. Ақыл мен ерлік қатар келгенде адамға жетпейтін мақсат қалмайды деген ой шығады. Мақал көбіне қиын іс алдында жігер беру үшін айтылады: ойлап істе, жүректілік таныт, сонда жол ашылады.

Образдар мен теңеулер

Амал — ойдан шығатын тәсіл, айла, жол табу. Қамал — бекініс, айналасы қорғанмен қоршалған қала не қорған. Батырлар жыры мен тарихи аңыздарда қамал алу — ерліктің ең жоғары сынағы. Мақалда ақыл мен күш қатар қойылған: бірінші жолда ақыл, екінші жолда батырлар. Амал — қамал ұйқасы оларды бір тұтас ойға біріктіреді. Батырлар деген көпше түр бір адам емес, жұмыла кірген топ туралы екенін де аңғартады.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Жарыс, емтихан, үлкен құрылыс сияқты қиын іс алдында үлкендер жастарға, жаттықтырушы командаға жігер беру үшін айтады. Үні — шабыттандыру, сенім ұялату. Көңілі түсіп отырған адамға амалы табылады деген жұбаныш ретінде де айтылады. Мысал: «Ақылдан асар амал жоқ, батырлар алмас қамал жоқ. Ақылмен ойнап, жүрекпен күрессеңдер, жеңесіңдер», — деді жаттықтырушы.

Қолданылу жағдаяттары

— Ауылдың волейбол командасы аудандық финалда күшті қарсыласқа ұтылып жатқанда, капитан тактиканы өзгертіп, команданы бір ниетке жұмылдырады.
— Қыс ортасында жол жабылып, ауылға жем жетпей қалғанда, жігіттер ақылдасып, трактормен қар тазалап, малға шөп жеткізеді.