«Ашу бар жерде ақыл тұрмайды.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Ашу кірген жерден ақыл шығып кетеді: ашуланған адамның ойы шашырап, ақылы тұрақтамайды. Мұндай сәтте адам кейін өзі ұялатын сөз айтады, ойланбай шешім қабылдайды, жақын адамын ренжітеді. Мақал ашу мен ақылдың бір орында қатар тұра алмайтынын айтып, ашуланған кезде маңызды іс бастамауды аңғартады. Ашу басылғанша күте тұру, сосын сөйлесу — ақылды қайта шақыру деген сөз.
Образдар мен теңеулер
Мақалда ақыл үйде тұратын адамға ұқсап бейнеленген: ашу кірген жерде ол тұра алмай, кетіп қалады. Қазақ ашуды жиі отқа теңейді, «ашуы бұрқ ете қалды», «ашуы тұтанды» деп айтады, «ашу — дұшпан» деген сөз де бар. «Бар» мен «тұрмайды» сөздерінің қарама-қарсы қойылуы мақалдың ойын қарапайым әрі кесімді етеді: біреуі келсе, екіншісі кетеді. Мақал тыйым емес, байқау түрінде айтылған, сондықтан ол өмірден алынған дерек сияқты естіледі.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Ашуланып тұрған адамды тоқтату үшін немесе өз ашуын байқаған кісінің өзіне ескертуі ретінде айтылады: «қазір сөйлеспейін, ашу бар жерде ақыл тұрмайды». Отбасындағы, көршілер арасындағы ұрыста жиі естіледі. Ашуланған адамның өзіне сабырлы үнмен айту керек, әйтпесе мазақтағандай естіледі. Мысалы: «Ертең сөйлесейік, қазір екеуміз де қызбыз. Ашу бар жерде ақыл тұрмайды».
Қолданылу жағдаяттары
— Жолда көлігі сызылып қалған жүргізушіні жолаушы тыныштандырып, алдымен суретке түсіріп, сосын сөйлесуді ұсынды.
— Ойында жеңіліп, қарсыласына ұмтылған ұлын әкесі ұстап қалып, есін жиғанша күтті.
— Ауылда ұрысып қалған көрші әйелдерді үлкен апа үйіне шақырып, ашулары басылған соң ғана сөз бастады.