Ақылға саңыраулық айып.
«Ақылға саңыраулық айып.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Ақыл сөзге құлақ аспау — айып, кешірілмес мін. Саңырау адамның естімейтіні өз еркінде емес, ал ақылға саңырау кісі естіп тұрып тыңдамайды. Мақал дәл осы әдейі тыңдамаушылықты сынайды: кеңесті естіп тұрып ескермеген адам артынан болған зардапқа өзі кінәлі. Ақыл айтылған соң оны елемеу тек өзіңе ғана емес, ақыл айтқан адамға да құрметсіздік. Мақал тыңдай білуді ақылдың бір бөлігі ретінде көрсетеді.
Образдар мен теңеулер
Саңыраулық мұнда тәндік кемістік емес, көңіл құлағының жабықтығы: «құлақ асу», «құлағына ілмеу» тіркестері сияқты, тыңдамаушылық құлаққа байланыстырылады. Айып — қазақ әдет-ғұрпында кінә ғана емес, кінәлі адамнан алынатын төлем де: «айыбын төледі», «айыпқа ат берді» деп айтылған. Сондықтан мақалда ақылды тыңдамау жай мін емес, жауап беретін кінә ретінде естіледі. Мақал қысқа, үкім сияқты кесімді.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Кеңесті елемей, кейін қиындыққа тап болған адамға ренішпен немесе ескерту ретінде айтылады. Ата-ана баласына, ұстаз шәкіртіне «естідің, бірақ тыңдамадың» деген ыңғайда қолданады. Шын мәнінде есту қабілеті нашар адамға қатысты айту орынсыз әрі ауыр, мақал тек ақылға құлақ аспаушылық туралы. Мысалы: «Үш рет айттым, жылы киін деп. Ақылға саңыраулық айып, енді тұмаумен жат».
Қолданылу жағдаяттары
— Мұзға шықпа деп ескерткен анасын тыңдамай, құлап қалған ұлына әкесі ренжіп сөйледі.
— Мал дәрігерінің кеңесін елемей, қойын екпесіз қалдырған көршісінің шығынын ауыл жұрты осы мақалмен еске алды.
— Жаттықтырушының ескертуіне құлақ аспай, жарақат алған жүгірушіге командалас досы ақыл айтты.