Ашу арындайды,
Ақыл артынан аяңдайды.

Негізгі мағынасы

Ашу арындап, алда шауып кетеді, ақыл соңынан аяңдап әрең жетеді. Мақал адам табиғатындағы ескі бір сырды дәл көрсетеді: ашу ойлануды күтпейді, бірден сөз бен іске айналады, ал ақыл кешігіп келіп, болған істі бағалайды. Көбіне ақыл жеткенде іс бітіп, сөз айтылып қойған болады, өкініш содан туады. Ашуды бір сәт тоқтатып, ақылдың жетуіне уақыт берсең, қателік азаяды деген ойды мақал тыңдаушының өзіне тұжырымдатады.

Образдар мен теңеулер

Мақал жылқы жүрісінің тілінде айтылған. «Арындау» — ағынмен, тежеусіз алға ұмтылу; арынды ат тізгінге оңай көнбейді. «Аяңдау» — жылқының ең баяу, сабырлы жүрісі, аяңшыл ат жолаушыны шаршатпайды. Сонымен ашу — асау, ақыл — аяңшыл ат. Көшпелі ел үшін бұл айырма бірден ұғынықты: арынды ат тез жеткізгенмен, жардан құлатуы мүмкін. Екі жолдағы «а» дыбысының қайталануы да арын мен аяңның ырғағын сезіндіреді.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақалды болған іске қарап, өкінішпен не ескертумен айтады: ашумен сөйлеп қойып, кейін ұялған адамға не өзіне. Үлкендер жастарға асығыс шешім қабылдамауды үйреткенде қолданады. Ызаланып тұрған адамға айтқанда жұмсақ үнмен айту керек, әйтпесе мұқатқандай естіледі. Мысалы: «Кеше ұрсып тастадым, бүгін ойласам, бекер екен. Ашу арындайды, ақыл артынан аяңдайды деген рас».

Қолданылу жағдаяттары

— Жылқышы ағай асау тайды үйретіп жүріп, қасындағы бозбалаға арын мен аяңның айырмасын көрсетеді де, адамның ашуын осыған теңейді.
— Ас үйде ыдыс сындырған қызына дауыс көтерген ана артынан кешірім сұрап, мақалды айтады.
— Шахмат үйірмесінде ұтылған сайын фигураларды шашып жіберетін оқушыға жаттықтырушы осы мақалды айтып, жүрісті асықпай ойлауға үйретеді.