«Жолаушының үлеспеген есебі бар.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Жолаушының әлі бөлінбеген үлесі бар: әр ауыл, әр үй жолаушыға тиесілі сыбағаны күтіп отырады. Қазақ салтында жолдан келген кісіні түнетіп, асын беру міндет саналған, ондай қонақты «Құдайы қонақ» деп атаған. Сондықтан мақал жолаушының асы мен төсегі әр үйдің қазанында бар деп айтады. Мағынасы — қонақасы жолаушыға жасалған мейірім емес, оның сұрамай-ақ иеленетін құқы.
Образдар мен теңеулер
Есеп мұнда бөлісте тиетін үлес, сыбаға мағынасында. «Үлеспеген» — әлі ешкімге бөлініп берілмеген, бірақ кімдікі екені белгілі нәрсе. Қазақ үйінде қонаққа арнап сыбаға сақталған: сүр еттің бір мүшесі, бір саба қымыз. Бөлінбеген үлес келетін жолаушыны күтіп тұрғандай. Бейне жолаушыны мұқтаж емес, өз ақысын алуға келген адамдай көрсетеді, сондықтан қонақасы әділ үлес ретінде ұғынылады.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Жолаушыны, қонақты күтуге ерінген не сараңдық жасаған адамға ескерту ретінде айтылады. Жолдан келген кісі ұялып тұрғанда, үй иесі оны жайғастыру үшін де қолданады. Мысалы: «Ұялмаңыз, төрге шығыңыз. Жолаушының үлеспеген есебі бар деген, бұл ас сіздің сыбағаңыз».
Қолданылу жағдаяттары
— Ауылда боранда адасып келген жүргізушіні отағасы үйіне кіргізіп, ұялған қонаққа мақалды айтып, дастарханға шақырды.
— Әже кенеттен келген бейтаныс жолаушыға ас бергісі келмеген келініне мақалды айтып, қонақ күтудің жөнін түсіндірді.