Ақыл қалмас қашқанда,
Дегбір қалмас сасқанда.

Негізгі мағынасы

Қорқып қашқан адамның есі шығады, ақылы қалмайды, сасқан, абдыраған адамның дегбірі, яғни сабыр-байызы кетеді. Мақал үрей мен асығыстың адамды қалай әлсірететінін көрсетеді: қашқан кісі қайда жүгіріп бара жатқанын білмей, тұйыққа тіреледі, сасқан кісі қолындағы ісін де бүлдіреді. Астарында ескерту бар: қиын сәтте ең керегі — есті жоғалтпау. Тоқтап, бір сәт ойланған адам қашқан мен сасқаннан әлдеқайда көп нәрсені құтқарады.

Образдар мен теңеулер

Мақалдың бейнесі жаугершілік өмірінен алынған сияқты: шайқаста жаудан бет бұрып қашқан жауынгер не болып жатқанын байқамайды, ал сасқан адам оңай қолға түседі. Дегбір — сабыр, байыз, ішкі тыныштық, «дегбірі қашты» деген тіркес әлі де қолданылады. Екі тармақ бірдей құрылған, «қашқанда» мен «сасқанда» ұйқасып тұр. Қашу мен сасу — бірі қимыл, бірі көңіл күйі, мақал екеуін де қамтиды.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Қиын жағдайда бой алдырып қалған адамды сабырға шақыру үшін, кейде болған оқиғаны талдағанда айтылады: «сасып қалдық, сол үшін қателестік». Үлкендер жасқа, жаттықтырушы спортшыға ескерту ретінде қолданады. Шын қауіпте қорыққан адамды кінәлау үшін айту орынсыз. Мысалы: «Емтиханда бір сұраққа жауап таппай, бәрін ұмытып қалдың ғой. Ақыл қалмас қашқанда, дегбір қалмас сасқанда — асықпай ойлан».

Қолданылу жағдаяттары

— Жайлауда отар боранға ұшырағанда, тәжірибелі қойшы жас көмекшісіне жүгірмей, малды бір жерге жинауды бұйырды.
— Баласы құлап, абдыраған анаға мейірбике алдымен тынысын басып, сосын болған жайды айтуды өтінді.
— Жарыстың соңғы минутында есеп теңескенде бапкер ойыншыларды жинап, асықпай, ойланып шабуылдауды тапсырды.