«Ақыл атасы - ақиқат.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Ақылдың атасы, яғни түп-тегі, бастауы — ақиқат, шындық. Шын ақыл жалғанға сүйенбейді: ол істің анығын іздейді, болған жайды сол күйінде мойындайды. Өтірікке құрылған ой қанша ұтымды көрінсе де, тамыры жоқ ағаш сияқты құлайды. Мақал ақылды адамның басты белгісі шындықты тану, оған адал болу екенін айтады. Ақиқаттан тайған адамда айлакерлік болуы мүмкін, бірақ ол шынайы ақылдан айырылады.
Образдар мен теңеулер
Ата — қазақ ұғымында тек әке емес, тектің, әулеттің басы: адамды «кімнің ұрпағысың» деп атасы арқылы таниды. Мақал ақылға шежіре жасағандай, оның атасын атайды: ақыл шындықтан тараған ұрпақ. Ақиқат — араб тілінен енген, «шын», «анық», «бұлтартпас» деген мағынадағы сөз. «Ақыл» мен «ақиқат» бір дыбыстармен басталып, үндесіп тұр, бұл екі ұғымның туыстығын құлаққа да сездіреді.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Даулы мәселеде шындықты анықтауға шақырғанда, біреу әдемі сөйлеп тұрып шындықты бұрмалағанда айтылады. Кейде ғылым мен білім туралы әңгімеде, ақыл анық деректерге сүйенуі керек деген ыңғайда қолданылады. Интонациясы салмақты. Мысалы: «Жақсы сөйледің, бірақ айтқаның болған жайға сай емес. Ақыл атасы — ақиқат, алдымен шындықты анықтайық».
Қолданылу жағдаяттары
— Ауылдағы екі отбасы мал үшін дауласқанда, ақсақал алдымен куәгерлерді тыңдап, анығын білуді талап етті.
— Химия сабағында тәжірибе күткендей шықпағанда, мұғалім оқушыларға нәтижені жасырмай, шын күйінде жазуды үйретті.
— Ауруханада дәрігер науқастың туыстарына жағдайды бүкпесіз айтып, шешімді шындыққа сүйеніп қабылдауды өтінді.