Ұйқы арсыз,
Күлкі арсыз,
Тамақ арсыз.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал адам бойындағы кейбір табиғи құбылыстардың, әдетте, ұятқа телінбейтінін білдіреді. Ұйқы, күлкі, тамақ — адамның тіршілігіне қажет, еріктен тыс немесе тоқтатуға қиын нәрселер. Астарлы мағынасы: адам өзінен шығатын табиғи қылықтарға қатты мін тақпауы керек, бірақ бәрінде де шек пен әдебін сақтаған жөн. Яғни бұл сөз сырттай «арсыз» деп айтылғанымен, шын мәнінде табиғи қажеттілікті түсіндіреді.
Образдар мен теңеулер
Мақалдағы «арсыз» сөзі тура мағынасында ұятсыздықты білдіргенмен, мұнда көркем тәсіл ретінде қолданылған. Ұйқы — адамның әлсіздігі мен қажуын, күлкі — көңілдің ашылуын, тамақ — тәннің қажетін танытады. Үшеуі де адам табиғатының ажырамас бөлігі ретінде берілген. Халық осы арқылы «адамның жаратылысы сондай» деген ойды жинақы, ұтқыр түрде жеткізеді.
Қазіргі өмірде
Қазір бұл мақал көбіне адамды орынсыз ұялтпау, табиғи қажеттілікті түсіну мағынасында айтылады. Мысалы, ұзақ жұмыс істеп шаршаған адамды «ұйқысы келіп отыр» деп сөкпей, демалуға мүмкіндік беру керек. Сол сияқты дастарқанда дұрыс тамақтану немесе көңілді ортада күлу — қалыпты нәрсе екенін еске салады.
Kúlki arsyz,
Tamaq arsyz.