Ар-ұят пен ақыл - мінез сауыты.
«Ар-ұят пен ақыл - мінез сауыты.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Сауыт жауынгерді жебе мен семсерден қорғағандай, ар-ұят пен ақыл адамның мінезін бұзылудан сақтайды. Ашу, қызғаныш, тәкаппарлық, жалқаулық — мінезге түсер соққылар. Ар-ұяты бар адам «бұл маған лайық па» деп ойлайды, ақылы бар адам «бұдан не шығады» деп байқайды. Осы екеуі бірге болғанда мінез бүтін, берік қалады. Біреуі ғана болса, сауыттың бір жағы ашық қалғандай: ұяты бар, ақылы жоқ адам алданады, ақылы бар, ұяты жоқ адам айлакер болады.
Образдар мен теңеулер
Сауыт — темір шығыршықтарды бір-біріне тізіп тоқыған соғыс киімі, ертедегі батырлар оны шапанның астынан киген. Ол жеңіл әрі берік болған, бірақ бір шығыршығы үзілсе, сол жерден жебе өтеді. Мақалдың ар-ұят пен ақылды қатар қоюы да осы тоқымаға ұқсайды: екеуі бірге тоқылғанда ғана қорған болады. Мінез мұнда денеге, ал жаман әдеттер жауға балап көрсетілген. Әскери бейне тәрбие туралы ойды салмақты әрі есте қаларлық етеді.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Ұстаз, ата-ана, жаттықтырушы жасөспірімге тәрбие туралы әңгімеде айтады: мінездің беріктігі тек ерік-жігерге емес, ұят пен ақылға да байланысты екенін түсіндіру үшін. Көбіне байыпты, салмақты кеңес ретінде келеді, әзіл ретінде сирек айтылады. Мысалы: «Жаман достың сөзіне ермей қалғаның — ар-ұят пен ақылыңның арқасы. Ар-ұят пен ақыл — мінез сауыты деген осы».
Қолданылу жағдаяттары
— Жаттықтырушы қарсыласын қорлап сөйлемей, жеңілісті сабырмен қабылдаған жас футболшыны команданың алдында мақтады.
— Ауылдағы әке ұлына жаман әдетке шақырған достардан алыс жүрудің мәнін түсіндіріп отырды.
— Сыныпта біреудің қатесіне күлмей, қайта көмектескен оқушыны мұғалім ата-аналар жиналысында атап өтті.