Жездеме тиіп жетілгенім бар болсын.

Негізгі мағынасы

Мақал — әйел адамның ащы әзілмен айтқан сөзі. «Тию» мұнда күйеуге шығу дегенді білдіреді, ал «жезде» — апаның күйеуі. Бұрынғы салт бойынша апасы қайтыс болса, сіңлісін кейде жесір қалған жездесіне қосатын болған. Мұндай некеде қыздың өз таңдауы аз, күйеуі жасы үлкен, бала-шағалы адам болуы мүмкін. Сондықтан «жездеме тиіп жетілгенім бар болсын» дегені «осындай тұрмыстан көрген қызығым осы-ақ» деген кекесін: сырттай ризашылық сияқты естілгенімен, астарында өкініш пен мұң жатыр. Кейінгі қолданыста біреудің «жақсылығынан» түк көрмегенде, көмек атымен келген нәрсенің пайдасы болмағанда да айтылады.

Образдар мен теңеулер

«Жезде» — жақын, таныс, «өз адамымыз» деп сеніп тапсырылған адамның бейнесі. «Жетілу» — өсіп-өну, бақытқа жету. «Бар болсын» тіркесі қазақ сөйлеуінде жиі кекесінмен айтылады: «көргенім бар болсын» дегендей, адам алған пайдасының аздығын мысқылдайды. Осы сөздер бірігіп, сырты жылы, іші мұңды тағдырды бейнелейді.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Бүгін бұл мақалды ескі салтты ақтау үшін емес, оның адамға қаншалықты ауыр тигенін түсіну үшін еске алған жөн. Қазір неке — екі адамның өз еркімен жасайтын таңдауы. Ал мақалдың кекесін мағынасы әлі тірі: мысалы, «туысың ғой, көмектеседі» деп сеніп, туысының ісіне жұмысқа тұрған адам жылдар бойы лайықты ақы ала алмаса, «жездеме тиіп жетілгенім бар болсын» деп мұңын айтуы мүмкін.